آورده بود گرفت . و چند جهاز عثمانى را كه از هندوستان مىآمدند نگاه داشت .
اين عمل حاكم بصره را مجبور كرد كه ، آنچه گرفته بود رد كرده به قدم اعتذار پيشآمد و رفتهرفته حكام اطراف و حوالى نيز در احترام جانب وى رعايت مرعى داشتند . جزيرهء خارك طولى نكشيد كه ترقى كرد . وضع اين جزيره مخصوص به جهت تجارت خوب بود . به جهت اينكه هوائى سالم و آبى در غايت نفاست و فراوانى داشت . و بعلاوه در اطراف آن بلادى بود كه مال التجارهء به سود به مصرف مىرسيد . اما جائى كه بتوان تا مدتى هرقدر قليل باشد ، اموال تجار را در آن نگاه داشت نبود ، بهاينسبب كه هرتغييرى كه در حكومت مىشد ، مال مردم عرضهء تاراج بود . و اينصورت در جزيرهء خارك امكان نداشت ، و به اين واسطه مأمنى بود از براى مال التجاره . بنابراين هيچ عجب نيست كه چنين مكانى به زودى معمور و آباد شود . و در وقتى كه بارن نيفاس ابتدا در آنجا مقام كرد ، جمعيت آنجا همه صد نفر ماهىگير و بلد دريا بودند ، و در عرض يازده سال كه در تصرف اهالى هلند بود ، از دوازدههزار زياده شد .
القصه ، تجارت داخليهء ملك و همچنين زراعت در اواخر عهد كريم خان ترقى كلى داشت و ، او جميع رعايائى را كه ارباب حرفت و صنايع بودند ترغيب و تقويت كرد ، خصوصا ارامنه كه در تحت حكومت او بودند . اين طايفه اول مردمى بودند كه از عدل و انصاف وى بهرهور شدند ، و تا آخر ايام حيات نيز دقيقهاى در ترفيه و ترقى حال ايشان فروگذاشت نكرد . صاحبان زمين و زراع در ايران قدر قليلى از محصول به حكومت مىدهند ، اما چون پادشاه مىتواند كه هرنوع بخواهد بر حاصل زراعات خراج مقرر كند و قسط ببندد ، مىتوان گفت كه : ماليهء محصول زمين زراعت موقوف به حكم و ادارهء پادشاه است . و ارامنه در عهد او به قدرى كه در قوهء او بود ، رعايت ديدند . و در هيچوقت در رفع تعدى و اجحافى كه از صاحب منصبان و تحصيلداران بر ايشان مىرفت ، بر خود تقصير روا نمىداشت .
لاكن چون مسافرانى كه در عهد او بدان مملكت رفته احوال رعايا را
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 536
مساهمون: سر جان ملكم
ص٥٣٦