در به دو حال ، هفت شهر در آن صفحات ، و عبد الرحمننامى بر آن بلاد فرمانروا بود .
چون عبد الرحمن را دشمنان برانداخته آن بلاد را خراب كردند ، سكنهء آن ديار بناى شهر قم را گذاشته و به هفت محله تقسيم كردند ، و بههريك از محلات نام يكى از شهرهاى مزبور نهادند . بعد ازان ، يكى از شهرهاى معظم ايران گشته و سالها كارگاه حريربافى آن شهر غايت امتياز و اشتهار داشت . و آن شهر در صحرايى وسيع بر كنار رودى كوچك واقع است . سرچشمهء رود از همان حوالى است و چندان مسافتى ندارد و آبش به شورهزار مىرود . عرض شمالى آن سى و چهار درجه و چهل و پنج دقيقه است ، و طول آن از مشرق پنجاه درجه و بيست و نه دقيقه . در سنه 1722 عيسوى ، در فتنهء افغان ، قم به كلى خراب شد . و اگرچه ازان بعد ، قدرى آبادى يافت ، اما هنوز مثل خرابهء وسيع بهنظر مىآيد . مدرسهء خوشوضع دران بنا كردهاند ، و قبر فاطمه خواهر امام رضا ( ع ) در آنجا است . و حتّى بهجهت آن مقبره ساختهاند .
و در آن صحن ، شاه صفى اول و شاه عباس ثانى مدفونند انتهى ،
آوردهاند كه ، شاه صفى در صباحت منظر از اقران امتياز داشت . و احتمال دارد كه بالطبع نيكسيرت بود ، و اعمالى كه از وى سرزد ، نتيجهء پرورش وى بود ، زيرا كه چنانچه مرقوم شد ، سلاطين صفويه قبل از شاه عباس فرزندان خود را به امرا مىسپردند ، و امرا ايشان را سپاهيگرى مىآموختند . لاكن شاه عباس چون خطر ازين تدبير معلوم كرد ، بعد از فوت فرزندان خود ، حكم كرد كه ، شاهزادگان را در سن طفوليت در حرم نگاهدارند ، چنانچه با ايشان كسى جز زنان و خواجگان حرم كسى مراودت نكند . و پادشاهى كه تا حين جلوس درين قسم زندان محبوس باشد ، غالب اين است كه زنانه طبع و عاجز بار خواهد آمد . نمىتوان توقع داشت كه چون فرمانفرماى على الاطلاق مملكت شود ، از بادهء پندار و غرور مست نگردد . و عدم تجربت نيز ممد اين معنى شده ، لابد استيفاى لذات و استغراق در اقسام شهوات ، نتيجهء
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 391
مساهمون: سر جان ملكم
ص٣٩١