ايران به كلى از ميان رفته از سلطنت جز نامى نمانده بود .
مقدمهء قوانين غازانى كه بهجهت اصلاح مفاسدى كه در ايام پادشاهى دو يا سه سلطان ضعيف العقل برپا شده بود نوشته شده است ، بهترين شاهدى است كه از آن استنباط توان كرد كه ، نايرهء فساد تا چه پايه ارتفاع يافته بود .
اين پادشاه عاقل عادل احياى ياساى چنگيز نموده و قواعدى چند كاملتر و جامعتر بهجهت ترفيه عباد و تنظيم بلاد و عموم فوايد نصفت و شمول عوايد عدالت ، بنياد كرد . و در باب جمع ماليه و انقسام اراضى بهجهت اقطاع و مدد معاش عساكر و بناى كاروانسراها براى مسافران و اصلاح چاپارخانها بهجهت صاحبمنصبان و چاپاران حكومت در جميع اطراف ممالك محروسه و قلعوقمع قطاع الطريق و تعيين عيار سيم و زر و تعدى مكيال و اوزان ، قوانين نيكو احداث نمود . و همچنين قوانين بسيار كه نمىتوان در تحت يك اصل جمع كرد بهجهت صلاح و سداد رعيت و ، قوام و رشاد حكومت وضع نمود .
بعضى از معتبرين مورخان ايران ، قوانين غازانى را نقل كرده و سلاطينى كه بعد از وى آمدهاند نيز قوانين مزبوره را كليتا موجب ترقى بلاد و رفاه عباد دانسته ، اختيار كردهاند . چاپارخانها هنوز در بلاد عثمانى و بعضى اطراف فرنگستان بر همان قاعدهء ناتمام كه اول در ايران وضع شده است ، باقى است ، ولاكن در ايران نيست . شايد بهسبب اختلافى است كه در اين اواخر در سلطنت اين مملكت روى داد . چاپارخانهاى ايران حال منازل خرابى است كه در هريك چند اسب است « 1 » ، و هركس حكمى داشته باشد به او مىدهند . و فساد اينگونه پستخانهها « 2 » ، اگر نظم و نسقى چنان كه بايد نداشته باشد ، بايد خيلى باشد .
الحاصل ، جنگهاى اصلى غازانخان با سلاطين مصر بود ، و در آن اوقات به اقتضاى مصلحت وقت ، با سلاطين فرنگستان دم دوستى زده از ايشان مدد خواست ،
هامش
( 1 ) - در نسخه طبع 1323 ه هند ، چند اسب نگاهداشتهاند .
( 2 ) - در اصل : پوستخانهها .