فصل يازدهم نظر اجمالى در باب اتابكان آذربايجان و فارس و لرستان با تاريخ اجمالى حسن صباح و اعقاب او
از زوال دولت سلاجقه تا فتح هلاكو خان كه بيشاز يك صد سال مىشود ، مملكت به سبب جنگهاى امرا و حكام كه ايشان را اتابكان خوانند ، متصل اختلال و اغتشاش داشت . چون در اواخر سلاجقه سلطنت ضعيف شد ، و بعد از غروب كوكب اين طايفه هرجومرج به حال ملك راه يافته ، ايشان فرصت غنيمت دانسته بر بعضى از اضلاع مملكت مستولى شدند . و بسيارى از ايشان در ملكى كه استيلا يافتند ، چنان مشهور و نيكنام شدهاند كه تا امروز ذكرشان به احترام و اعتنا مىشود ، و در جميع تواريخ ايران مذكورند . بنابراين نمىتوان از ذكر ايشان اعراض كرد .
مشهورترين ايشان ، اتابك ايلدكز است و ، او غلامى بود تركىنژاد ، كه يكى از تجار با چهل غلام ديگر به جهت سلطان مسعود سلجوقى خريده بود ، و چون غلامان را بر وزير عرضه كرد ، سى و نه نفر ايشان را پسنديده قبول ، و ايلدكز را بهسبب دنائت ظاهر حال ، رد كرد . ايلدكز از اين حال در گريه افتاده گفت : اگر سى و نه غلام براى پادشاه خريدى ، مرا براى خدا بخر . وزير ازين سخن متأثر شده او را نيز خريد . و چون وى را قابل كارى نمىدانستند ، به مطبخيان سپرده كه در شستن اوانى و خدمت ادانى به سر برد . و چون بعد از چندى آثار ادراك و جسارت از وى ظاهر شد به زودى ترقى كرده خوانسالارى سراى سلطنت