يكى رود گومتى ، ديگر زنهاى جميله ، سيم اسبهاى شكيل ، چهارم سومنات ، پنجم دواركاد .
و در ميان اماكن مقدسهء هنود كه در آن ملك يافت مىشود ، سومنات از همه معروفتر است و آن را سومنات پتن نيز گويند . مقدار يك يا دو ميل از دريا مسافت دارد و در جائى واقع است كه سه رودخانه ملاقات مىكند . رود هرنا و كپولا و سرستى . و محل تلاقى اين سه رود به مسافت سه ميل در سمت شرقى تلاول است ، كه بنابر خريطهء « 1 » گجرات ، در بيست و يك درجه و پنجاه و هشت دقيقه عرض شمالى و هفتاد درجه و سى و يك دقيقه طول شرقى واقع است .
و عقيدهء هنود آن بود كه : سومنات يكى از آيات دوازدهگانهء مهاديو يعنى خداى بزرگ [ بود ] كه از آسمان نازل شده . و شهرت و آوازهء اين معبد در بلاد مشرق محمود را چنانچه مذكور شد ، از جاى برانگيخت . تمثالى كه در آن بتكده بود ، بنابر مسلمين شكسته شد و ، بنابر قول هنود از ميان مردم كناره گرفته به دريا رفت .
و اگرچه در آن وقت ، جميع اموال آن بتكده به غارت رفت ، لاكن باز به زودى اموال خطير و كرامند در آنجا جمع شد . و ازين سبب بسيارى از سلاطين اسلام ، نهب و غارت آن را وجههء همّت ساختند ، تا اينكه سنهء 877 هجرى سلطان محمود گجرانى آن بتكده را از بيخ كنده بر جاى آن مسجدى بنا كرد . و از آن روز باز ، ملك كاتيوار در تحت حكومت مسلمين بود .
و چون به مرور زمان ، مسجد روى به خرابى نهاد ، يكى از خواتين هنود بتكده بر جاى آن بنياد نهاد . و يكى از علامات مهاديو كه مخصوص ، طالبان فرزند را كامروائى مىكند ، در آن بتكده نهادهاند
القصه ، اتفاق كلمهء مورخان ايران است كه ، دولت بىپايان از آن بتكده به دست مسلمانان افتاد . و بتى كه محمود شكست ، پنجگز مقدار قامت آن بود ، محمود گرزى بر سر آن زده فرمود تا آن بت را شكسته دو قطعهء آن را به غزنين برده ،
هامش
( 1 ) - خريطه : نقشهء جغرافيا ( معين ) .