كه در نسخ سابق چقدر مغشوشكارى شده است ، و مكرر خود مترجم اين مطلب را اظهار مىكرد و سبب آن را حمل بر خطاى كاتب مىنمود ، ولى بر خود خردهبين واضح است كه ، اگرچه بسيارى از اغلاط را مىتوان حمل به سهو كاتب نمود ، ولى بسيارى را هم بجز به اصل نسخه ، به چيز ديگر نمىتوان نسبت داد ، چرا كه هركه در اول همين كتاب سبب ترجمهء كتاب را ببيند ، مىداند كه ترجمه چنان كه بايد به نظر ثانى نرسيده ، بدون تكميل و تصحيح مترجم به لندن فرستاده شده بعد به طبع رسيد . و همين كشف مطلب را مىكند ، زيرا كه بسيارى از اين اغلاط را نمىتوان به كسى كه ادنى معرفتى از زبان فارسى دارد نسبت داد ، چه برسد به شخص مترجم كه در علوم فارسى و عربى اديبى بود يگانه . و علاوه سياق عبارت ترجمهاى كه از زبان خارجه باشد با عبارت كسى كه مستقلا در زبانى بنويسد ، نهايت فرق دارد . و به جهت همين است كه سياق عبارات اين كتاب با كتب اهالى شرق تميز كلى پيدا مىكند ، چرا كه مترجم پابند اصطلاحات زبان انگريزى شده نتوانست به آزادى در ميدان سخنرانى جولان كند ، و لهذا صفحهء رخسار عرايس عباراتش بغازه و گلگونهء عاريتى و زيبوزيور اصطلاحات خارجى آرايش يافته ، حسن خدادادگى را از دست داده است . ولى بههيچجهت از فوايد عموميهء آن نكاسته است ، و آنچه غرض مترجم است از آن به خوبى حاصل آمده است :
بارى ، چون تصحيح آن به انجام رسيد ، جناب مشار اليه طبع آن را فيض عظمى دانسته در بذل مبلغ به جهت طبع و كاغذ اعلى و جلد هيچ قسم دريغ نداشته و ، در مطبع ناصرى واقع در بمبئى آن را به زيور طبع محلى ساختند ، تا طالبان آن از ديدن آن مسرت حاصل كرده بهره و حظى وافر بيابند .
ديگر آنكه ، اين كتاب را مزيتى است بر نسخ سابق و آن اين است كه ، چون نسخ سابق فهرستى نداشت كه خواننده به سهولت بتواند مطلبى را كه مىخواهد استخراج كند ، لهذا در اين نسخه فهرست مطولى كه داراى تمام مطالب مندرجهء كتاب است ترتيب داده بر آن افزوده شده است تا مطالعهكنندگان هر مطلبى را كه بخواهند به زودى از آن بيرون آورند . و اميد كه اين نسخه از هرجهت مطلوب طبع اتفاق افتد ، و السلام .
الاحقر شيخ محمد الاصفهانى
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة فهرست 24
مساهمون: سر جان ملكم
صفهرست ٢٤