سياهرنگ ساختهاند ، مىنمايد كه بسيار قديم است ، ولاكن چوب ضايع نشده است ، و خطوط عبرى را كه بر آن كندهاند ، هنوز به خوبى مىتوان خواند .
از رى كه در قديم راج مىناميدهاند ، اثرى نيست .
دار الملك مازندران سارى كه نامش در اول طلوع تاريخ ايران مذكور است ، هنوز به همان نام و اعتبارى قليل باقى است .
تا صد سال قبل ازين ، چهار آتشكده از ايران هنوز در آن شهر برپا بود ، فقط چيزىكه از دست زمانه و تاخت مسلمين باقىمانده بود ، و آن معابد را برج مانند ساختهاند ، قريب سى پا قطر و صد و بيست پا ارتفاع آنهاست .
و همچنين در نزديكى باكو در مازندران هنوز چند آتشكدهء بسيار قديم است . اين آتشخانها را از سنگ ساختهاند . مىتوان گفت ، طاقها هستند كه ارتفاع بلندترين آنها از پانزده پا زياده نمىشود . به يكى از كوچكترين آنها زوار هنود تا هنوز مىروند . لولهاى در زمين قريب به محراب نصب كردهاند و از ميان آن شعلهاى كه رنگ آبى كمرنگى دارد بيرون مىآيد ، مثل شعلهاى كه از سوزاندن عرق حاصل مىشود ولاكن صافىتر ، اگرچه اين صورت در ساير اطراف باكو هم اگر زمين را كه همين حالت دارد ، يعنى آتشخيز است بشكافند ، حاصل مىشود ، ولى آتش اين معبد را زوارى كه از سواحل رود گنگ مىآيند ، معجزه مىدانند و مقدس مىدارند .
و شك نيست كه در خراسان آثار قديمه بايد بسيار و در بلخ كه مدتى دراز تختگاه مملكت بوده ، بايد بيشتر داشته باشد . ممالك مزبوره تا به حال درست ملاحظه نشده است . و شايد كه در آينده مورد التفات مسافرين شوند .
سيستان ملك موروثى خانوادهء رستم غالبا « 1 » بيابان است ، لاكن بقايا و اطلال و دمن شهرهاى بزرگ در كنار هيرمند ، شهادت به آبادى و معمورى اين ملك دارد و نام هر جاى و هر طايفه ، اثبات اخبارى كه از اين ملك رسيده است مىكند .
هامش
( 1 ) - در اصل : غالبان .