و چون حساب ايام سلطنت سلاطين مزبوره مىنمايند ، به قرنها كمتر از زمانى كه بالفعل پادشاهى كردهاند مىشمارند و نمىتواند بود كه ما در تخمين ايام پادشاهان پارسيا بر خطا باشيم ، به علت اينكه ايشان معاصر قياصرهء روم بودهاند در وقتى كه ، آفتاب دولت روم در نهايت درجهء ارتفاع بود . تاريخ ايام و اصول وقايعى كه ايرانيان از طلوع اردشير بابكان تا زوال كوكب يزدجرد نقل مىكنند « 1 » ، بهقدرى مطابقت با اهالى غرب دارد كه ، بتوان گفت اين ايام تاريخى است . تاريخ ساسانيان با قدرى افسانه آميخته است و غالبا با اغراقات شاعرى آراسته ، لاكن هيچيك از كتب اهالى شرق بالمره ازين قسم چيزها خالى نيست . از جمله آثارى كه اثر عظيم در خاطر مىكند ، خرابهاى سراهاى سلطنت است . وقتى كه انسان خيال مىكند كه عمارتى كه در بناى آن خزانه مملكتى خالى و صنايع عالمى در تزئين آن صرف شده است ، امروز نه تنها خراب و بىصاحب افتاده است ، بلكه بانى آن غيرمعلوم ، و زمانى كه اهالى آن به آن متكلم بودهاند ، متروك است ، چنان كه شاعر گويد :
پردهدارى مىكند در قصر قيصر عنكبوت * بوم « 2 » نوبت مىزند در گنبد افراسياب
و در ايران از اينگونه عمارات ويران بسيار است ، لاجرم عنان خامه بدان جانب انعطاف مىيابد . خرابهاى سراى سلطنت اصطخر فارس از بزرگترين خرابهائى است كه هنوز در زمين باقى هستند ، و آنچه ازين بناى رفيع ديده مىشود ، مىتوان گفت كه ، وقتى برابرى با بهترين عمارات يونان و روم مىكرده است ، مقام اقتضاى تعداد محاسن آن را كماينبغى ندارد ؛ مسافران هنرمند در اين باب اظهار حذاقت خويش نمودهاند . و همچنين در باب بانى آنكه سبب اختلاف آراست ، و هم در معنى آثار آن سخنى نخواهيم گفت ، زيرا كه خطوطى كه بر جدار آن ثبت است ، تا مفهوم نشود ، غالبا مطالب مزبوره معلوم نشود . ايرانيان نسبت بناى آن به جمشيد مىدهند و آن را تخت جمشيد خوانند ، و گويند هماى دختر اردشير بر عمارت آن
هامش
( 1 ) - در اصل : مىكند .
( 2 ) - بوم بضم اول و واو ، نام جانورى است كه به نحوست و شآمت اشتهار دارد ( ح ) .