است كه در بحث و فحص « 1 » از تاريخ اوايل ، شريعت بر ساير مسائل مقدم است .
از تاريخ قديم ايران قبل از كيومرث كه نخستين پادشاه پيشداديان است ، خبرى در دست نيست ، مگر از دبستان كه كتابى است مشتمل بر اخبار دوازده مذهب ، و قريب صد و پنجاه سال قبل نوشته شده ، و مؤلف آن شخصى از اهالى كشمير ، شيخ محمد محسن متخلص به فانى است . گفتهاند كه مطالب مندرجهء كتاب مزبور مأخوذ است از رسايل پهلوى قديم ، و صحبت خود مؤلف با پارسيانى كه هنوز در خفيه متابعت مذهبى كه آباواجداد ايشان قبل از ظهور زردشت داشتهاند مىنمودند .
و در آن كتاب روايتى است از سلسلهء مهاباد و جىافرام و شاه كليووياسان آجام ، لاكن عدد سنواتى كه نسبت به سلطنت ايشان مىدهد ، طرز و وقايع معدودى كه ذكر مىكند ، چنان از عادات خارج است كه مىتوان گفت افسانهاى است محض كنايه نه از احوال بنى نوع انسان ، و از بعضى جاهاى اين افسانه به خيال مىآيد كه اشارتى به سلاطين قبل از طوفان است .
سروليم جانس « 2 » كه يكى از مؤلفين فاضل فرنگستان است مىگويد : پارسيان اخبار طوفان را دارند . لاكن مؤلف اين اوراق از پارسيانى كه اتفاق ملاقات افتاده است تصديق اين مطلب را نشنيده است ، مسئله قابل تفحص است .
على الجمله ، ممكن است كه محسن فانى اين افسانه را از مأخذهائى كه مدعى است گرفته باشد ، ولى از سراپاى اين جزء از كتاب او معلوم مىشود كه ، خيلى خواهش دارد كه ما بين تاريخ قديم ايران و هند تطبيق كند . چهارده مهاباد واضح است كه چهارده مينوى هنودند و ، تقسيم چهارگانه كه مهاباد اول در خلق ايران نمود ، همچو مىنمايد كه ، بعينه حتى نامها ، نقل در كتب هنود است . اين امور و چيزهاى ديگر از همين قبيل باعث شك در اعتبار اين جزء دبستان مىشود و شك
هامش
( 1 ) - فحص بالفتح ، كاويدن از چيزى و ، نيك پژوهيدن و ، نيك جستن و ، تفتيش كردن ؛ و نام چند موضع در مغرب ( شمس اللغه ) در حاشيه .
( 2 ) - سروليم جانس يكى از مورخين فاضل فرنگستان است ( ح ) .