62 سال عمر فرمودند . ميرزا اسمعيل پس از انجام تحصيلاتش در ايران به قصد زيارت حرمين شريفين به عدن حركت فرمودند و خيال داشتند كه ، بعد از معاودت از آن سفر حريت اثر ، در شهر صنعا رخت اقامت اندازند و در صحبت عرفا و فقها عمر خود را در رياضت و عبادت به پايان رسانند ، اما تقديرات ربانى نگذاشت تا اين اراده از قوه به فعل درآيد .
روزى چند در انتظار كشتى حجاج در شهر عدن معطل بودند ، اتفاقا روزى كه با كمال دقت مشغول تماشاى باره و فصيل و خندق و استحكامات قلعهء آنجا بودند ، داروغهء قلعه چشمش به ايشان افتاد ، و از آن وضع نگاه دقيقانه و تماشاى حكيمانهء آن جناب بدگمان شد كه شايد جاسوس دولت روس است ، ايشان را گرفته با دستهاى از عساكر انگليسى محترمانه از راه دريا به شهر « بلكام » كه در تحت حكومت بمبئى است فرستاد .
پس از ورود به آنجا و تحقيقات افراد و اعضاى حكومت بمبئى واضح شد ظنى چنان برحق شخصى چنين بى جا ، بلكه به مفاد : « ان بعض الظن اثم » ظلم و گناهى آشكارا بوده ، لهذا ايشان را رها كردند ، و ازان ببعد نتوانستند از خاك دامنگير هند پا بيرون نهند .
چندسال در اطراف دكن و صفحات گجرات و سند مشغول سياحت بودند ، و ضمنا زبان انگليسى را تحصيل و در كسب آن مواظبت تمام مىفرمودند .
در اندك زمانى احاطهء ايشان بر لغات وسيعه و اصطلاحات و محاورات دقيقهء آن لسان بجايى رسيد كه علماى آن زبان را متحير ساخت .
در هر شهرى كه توقف مىفرمودند اهل آن شهر حضور افادت مآب آن جناب را غنيمت شمرده و از ايشان استفادهء علوم مىنمودند .
در همان اوقات از جانب دولت انگليس منصب پيشكارى ادارهء تلگرافات خليج فارس و بعد از چندى در دفترخانهء ديوان بمبئى به مترجمى زبان فارسى تقرر يافتند و چندى در اين مشاغل بسر بردند ، و در آن مدت به موجب درخواست حاكم بمبئى هر دو جلد كتاب تاريخ ايران را كه تصنيف سرجان مالكوم است از انگليسى به زبان فارسى ترجمه نمودند .
در آن ترجمه چنان داد سخنورى و فصاحت و بلاغت را دادهاند كه در علم تاريخ كمتر كتابى با آن متانت و فصاحت و عبارت در ايران ديده مىشود .
الحق بر فضايل آن اديب اريب آيتى است ساطع و بر جامعيت آن خبير لبيب علامتى است قاطع ، و معلوم مىشود كه مترجمى يگانه و زبان دانى فرزانه بودهاند ، و آن كتاب از غايت شهرت از توصيف و تعريف مبرى ، چنانكه يكى از صاحبمنصبان انگليسى اين كتاب را دوباره از فارسى به قالب انگليسى درآورده است .
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة فهرست 15
مساهمون: سر جان ملكم
صفهرست ١٥