وواحدى گفته است كه : أكثر علماء بر آنند كه اين نسىء وتأخير ، اختصاص به يك ماه ندارد ، بلكه در تمام ماهها صورت مىگرفته است ، واين گفتار در نزد ما صحيح است بنا بر آنچه ذكر شد ، وبنا بر اتفاق مسلمين بر آنكه چون رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم اراده حج فرمود در حجة الوداع ، در حقيقت وواقع امر ، حجّ به همان زمان اصلى خود كه ذو الحجة بود بازگشت نمود ، ورسول خدا در خطبه فرمود :
الا ان الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق السماوات والأرض ، السنة اثنا عشر شهرا . وچنين اراده فرمود كه : ماههاى حرام اينك به مواضع خود بازگشت نموده است . « 1 »
گفتار بيرونى دربارهء نسيئ وتبديل سال قمري به شمسي
وقبل از فخر رازي ، أبو ريحان بيرونى « 2 » در چند جاى كتاب مشهور خود : « الآثار الباقية عن القرون الخالية » از كيفيت نسىء وتأخير اعراب در شهور ، وأصل تأسيس تاريخ اسلامى وأسامي ماهها بحث كرده است . در يك جا پس از آنكه نام ماههاى دوازدهگانه عرب را بدين طريق ذكر كرده است
هامش
( 1 ) « : تفسير مفاتيح الغيب » ج 4 ، ص 638
و ( 2 ) . 936 أبو ريحان محمّد بن أحمد بيرونى خوارزمي ، از بزرگان ودانشمندان اسلام است كه در قرن چهارم وپنجم مىزيسته است ؛ تولّدش در سنهء 360 هجرى در خوارزم ؛ ووفاتش در سنهء 440 هجرى در غزنة بوده است