تخصيص دادن ، رنگها وبويها وطعمها وخاصيّتها وكردارها وخويها بر ستارگان شكّ نميكند ، بلكه اعتراض أو به برخى از كتابها ونوشتهها وأحوال احكاميّات است كه گاه دلالتهاى مختلف وگاه متضادّ را به كوكبى واحد نسبت ميدهند ، كه اگر در مقدّمات اين صناعت توجّه كنند ومتوجّه آشفتگيهاى قياسهاشان باشند ، البتّه دلالتهاى مختلف وگاه متضادّ را به كوكبى نسبت نخواهند داد .
براي محكمكارى در قانع كردن خواننده ، به اينكه بيرونى به احكام نجوم اعتقاد نداشته است ، در همان مقدّمهء نسخهء چاپى التفهيم آمده است :
« ( بيرونى ) در نكوهش منجّمان حشوى ميگويد : « وبه حقّ نشنوند وكي باز گردند از چيزى كه عمر بدان گذاشتند وكتابها پر كردند از حكماى سهگانى وبر آن شاخ بر شاخ زدند » . . . » .
در اين مورد نيز مرحوم همايى ، نوشتهء بيرونى را ناقص نقل كرده است . چنان به نظر ميرسد كه تمامت نوشتهء بيرونى ، استنباط ديگرى را اقتضا دارد :
« أرباب مثلّثات كدامند ؟ :
هر مثلّث را به روز خداوندى است وبه شب ديگر ، وسوم هنباز با ايشان هم به شب وهم به روز .
امّا مثلّثهء آتشى ، خداوندش به روز آفتاب است ، وبه شب مشترى ، وهنباز ايشان به روز وبه شب زحل .
وامّا مثلّثهء خاكى ، زهره به روز خداوندش ، وبه شب قمر ، وهنباز ايشان مرّيخ .
ومثلّثهء هوايى ، خداوندش به روز زحل ، وبه شب عطارد ، وهنباز ايشان مشترى .
ومثلّثهء آبى ، خداوندش به روز زهره ، وبه شب مرّيخ ، وهنباز ايشان قمر .
فامّا منجّمان حشوى [ : منجّمان غير وارد ، منجّمان حشو ( بيهوده ) گو ، منجّمانى كه به أصول وقواعد نجوم احكامى بصيرت ندارند ] اين هر سه ستاره به جمله به يك وقت ، خداوندان مثلّثه دارند وفرق ميانشان به روز وبه شب ، گردانيدن ترتيب كنند وبس .
چنانك خداوندان مثلّثهء آتشى را به روز شمس ومشترى وزحل دارند ، وبه شب مشترى وشمس وزحل . وباقي مثلّثات را بر اين قياس ، وبه حقّ نشنوند ( نشوند )
و
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 54
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٥٤