محاسبه ميكنند . آقا ، سيّارات ديگرى هم در همين منظومهء شمسي يافت شده است ، أصلا ديگر زمين مركز منظومه نيست ، بلكه خورشيد جاى آن را گرفته وزمين يكى از سيّارات متعدّد خورشيد شده است . پيداست كه در اين روند « علم نجوم » از « شبه علم تنجيم » جدا شده است . حالا آن همه حرفهاى پرطول وتفصيل دربارهء أفلاك وطبعهاى سيّارات وثوابت را « خرافه » ميدانند . در چنين زمانهيى ، اگر بيايى وكتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم ، در احكاميّات ( تنجيم ) را چاپ كنى ، حتما مورد شماتت مردم قرار ميگيرى . ميگويند : آقاجان ، قربانت برويم ، آخر اين لاطائلات ، مثلا دلالت برجها بر خويها وروشها ، دلالت برجها بر صورتها وچهرهها ، دلالت برجها بر علّتها وبيماريها ، دلالت برجها بر گروههاى مردم وپيشهها ، دلالت برجها بر جايگاهها وهمينطور بگير وبرو تا هركجا كه ميخواهى ، همينطور نرى ومادگى ، يا ترى وخشكى ، يا آبى وخاكى وهوايى وآتشى بودن كواكب ، و . . . ، چيست كه چاپ ميكنى . خوب ، من ( وماها ) كه اين كتاب يا اينگونه كتابها را چاپ ميكنيم چه جواب بدهيم . ميگوييم ما اين كتاب ( يا اينگونه كتابها ) را بدان مناسبت كه مقدارى از علوم دقيقه را ( هرچند كه از اوّليّات است وحالا همهء بچّههاى دبستانى ودبيرستانى آنها را بهتر از بيرونى ميدانند ) مثل هندسه وحساب وهيأت ، حاوي است چاپ ميكنيم كه مثلا در مباحث تاريخ علم در إيران مورد مراجعه قرار بگيرد . ما اين كتاب ( يا اينگونه كتابها ) را بدان مناسبت كه مقدارى از لغات وتعبيرات فارسي را از هزار سال بيش در خود دارد چاپ ميكنيم تا به فهم تاريخ زبان يا تاريخ ادبيّات فارسي كمك كند . وامّا احكاميّات آن را نفى ميكنيم ، آنهم به اين شيوه كه ميگوييم : أبو ريحان بيرونى ، أصلا وابدا واز بن به اين احكاميّات ( كه حالا خرافات نام ميدهيم ) اعتقاد نداشته است .
مرحوم جلال همايى ، در همين سال 1318 شمسي ، در مقدّمهء نشر نسخهء چاپى كتاب التفهيم ، سر قلم رفته است كه :
« . . . اكنون كه به قدر وسع طاقت وامكان ، دربارهء أحوال أستاذ أبو ريحان وكتاب
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 51
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٥١