اينكه گوئى اين كنم يا آن كنم * خود دليل اختيار است اى صنم
و اصولا آقاى اشعرى در شعار و بحثهاى علمى جبرى است ولى در عمل سراسر اختيارى است زيرا اگر جبر است مذمت چرا ؟ وجود قوانين جزائى و كيفرى چرا ؟ شلاق چرا ؟ اعدام چرا ؟ و . .
و امّا سخنان اشاعره : اشاعره براى اثبات مدعاى خود حدود نه برهان اقامه كردهاند كه يك به يك آورده و جواب مىدهيم :
دليل اوّل : افعالى كه از ما صادر مىشود از دو حال خارج نيست :
1 - يا همراه با احتمال عدم صدور است يعنى امكان صدور و عدم صدور هر دو موجود بود مع ذلك موجود شد .
2 - و يا همراه با احتمال عدم صدور نيست بلكه عدم صدورش ممتنع است و حتما بايد صادر شود .
امّا فرض ثانى اشكالش اينست كه مستلزم جبر است زيرا چيزى كه جانب فعلش ممكن و جانب تركش محال باشد واجب الصدور است و تحت قدرت نيست كه طرف فعل و ترك مساوى باشد و امّا فرض اوّل خود دو صورت دارد .
1 - با اينكه هر دو طرف ممكن بود ولى صادر شد و محقق گرديد در سايه وجود مرجح .
2 - با امكان دو طرف مع ذلك موجود شد آن هم بدون اينكه عاملى مرجحى در كار باشد .
امّا احتمال ثانى باطل است چون مستلزم ترجيح بلا مرجح است و امّا احتمال اوّل خود دو صورت دارد :