مرتفع وهموار از كوه طبرك ساخته بود . وبا همان سدس فخرى در حوالي سال 384 ه . ق و 363 يزدگردى براي پيدا كردن اندازهء ميل كلى وعرض بلد غايت ارتفاع آفتاب را در نصف النهار دو روز متوالى شنبهء پنجم جمادى الأولى سنهء 384 هجرى قمري وأول تيرماه 363 يزدگردى ، ويك شنبهء ششم جمادى الأول ، وبعد از آن غايت انحطاط را در جمعهء نهم ذي القعدة و 27 آذرماه ، ودوشنبهء بعدش از همان سال رصد كرد ، همان عملي كه خود ابوريحان نيز در همان سال 384 ه ق در خوارزم انجام داد « 1 » ، ودر سفري كه به « رى » رفته بود خجندى چگونگى رصد ونتيجهء كار خود را براي أو حكايت نمود « 2 » .
يادآورى مىكنم كه آلت رصدى جديد كه براي گرفتن ارتفاع ومعلوم كردن ميل آفتاب بنام سكستان
Sextant
ساختهاند باعتقاد حقير از همان « سدس فخرى » اقتباس شده ؛ وعجب اين است كه خاصيت ورنيه
Vernie
كه براي معلوم كردن كسور واجزاء درجات است ؛ از دقايق وثواني تا هر كجا كه خواسته باشند ؛ وآن نيز از اختراعات تازهء مهم قلمداد شده ، هم در سدس فخرى باندازهيى كه بيشتر مورد لزوم
هامش
( 1 ) - قانون مسعودى وتحديد نهايات الأماكن .
( 2 ) - توضيحا كيفيت رصد خجندى را كه براي فخر الدولهء ديلمى انجام داده بود ابوريحان در « تحديد نهايات الأماكن » شرح مىدهد باين قرار كه در كوه طبرك رى دو ديوار مرتفع متوازى بفاصلهء هفت ذراع از يكديگر بر خط نصف النهار بنياد كرد وآن را طاق زد ودر سقف طاق سوراخى مدور ساخت بطورى كه مركزش با مركز سدس دايرهء فخرى كه هم بر خط نصف النهار ما بين دو ديوار نصب شده بود متحد مىشد ، ومحيط آن دايره بدرجات ده ثانيه بده ثانيه تقسيم شده بود ، وآفتاب از سوراخ سقف كه دايرهيى بقطر يك وجب بود بر سطح نصف النهار داخل بنا مىتابيد .
ودر قانون مسعودى ( ج 2 ص 643 ) مىگويد كه خجندى در « رى » باسدس دايرهيى كه قطرش 80 ذراع بود مقدار حركت يوميه وسطى شمس را رصد كرد .
در كتاب « جامع المبادى والغايات » تأليف أبو على حسن بن علي مراكشى طبع اروپا نيز شرحي مبسوط ومفصل دربارهء سدس فخرى وكيفيت ساختن وعمل كردن آن نوشته شده است .
علاوة مىكنم كه عرض بلد رى مطابق رصد خجندى چنانكه در تحديد نهايات الأماكن وقانون مسعودى ذكر شده است 35 درجه و 34 دقيقه ؛ وميل كلى 23 درجه و 32 دقيقه و 21 ثانيه بوده كه در طبع قانون مسعودى « ج 1 ص 364 » در عدد دقايق رقم « ثلاثين » از قلم افتاده است .