بوذه باشذ « 1 » . وهيلاج يكى ازيشان بوذ جون با شرطهاى خويش يافته آيذ « 2 » آنكه قوىترين مزاعمش از نكرندكان سوى أو كذخذاه خوانند « 3 » . اكر بوتد باشذ ، عدد
هامش
( 1 ) - نوبت روز يا شب واگر مولد روزى بود ابتدأ از آفتاب كنند واگر شبى بود ابتدأ بقمر كنند كه خداوند نوبت بود بشب . وديگر درجهء طالع وديگر سهم سعاده وديگر جزو اجتماع يا استقبال آنك بيش از زادن بوده باشذ ، خد . در أصل . ودر حاشية مثل متن اصلاح شده است . آنك از زادن پيش بوده باشد ، حص . با متن در معنى يكى است .
( 2 ) - يافتهاند ، خ .
( 3 ) - در مفاتيح العلوم خوارزمي مينويسد « هيلاج بالفارسيّة امرأة الرّجل وكدخداه هو الزّوج ومعناه ربّ البيت لانّ كده هو البيت وخداه هو الربّ ويسمّى هذان الدّليلان بذلك لانّ بامتزاجهما وازدواجهما يستدلّ على كميّة العمر » . هيلاج باصطلاح منجّمان دليل جان است وكدخداه دليل تن واز آنها كميّت عمر مولود استخراج ميشود . امّا هيلاج يكى از أمور پنجگانه است در صورتي كه با شرايط ديگر كه در كتب نجوم بشرح گفتهاند جمع شده باشد . وبر طريق اصالت آفتاب است وبر طريق بدليّت قمر .
امّا در صورتي كه شمس وقمر هيلاجى را نشايند بنتايج آنها رجوع شود كه سه چيز است يكى سهم سعادت وديگر جزو اجتماع مقدّم وسوم جزو استقبال مقدّم يعنى مقدّم بر وقت ميلاد . واگر از آنها نيز هيچكدام در كار نباشد يا شرايط هيلاجى در آنها جمع نبود رجوع بدرجهء طالع كنند . پس هيلاج از اين چيزها بدست آيد : شمس وقمر وسهم سعادت وجزو اجتماع مقدّم وجزو استقبال مقدّم ودرجهء طالع .
امّا كدخداه كوكبى است كه مستولى بر موضع هيلاج باشد باين معنى كه صاحب خانهاى بود كه هيلاج در آن است با صاحب شرف يا صاحب حظّ ديگر از حظوظ پنجگانه كه مكرّر شماره كردهايم .
ودر صورتي كه يك هيلاج كدخداه نداشته باشد رجوع بهيلاجى كنند كه كدخداه داشته باشد . واگر هيچكدام از هيلاجات را كدخداه نبود درجهء طالع را هيلاج قرار دهند . مثلا اگر در وقت ولادت ، قمر در 19 درجهء حمل باشد ، قمر هيلاج است وآفتاب كدخداه . زيرا شرف آفتاب در 19 درجهء حمل است واز اينرو مستولى بر موضع هيلاج باشد . ودر صورتي كه درجهء طالع در 19 درجهء حمل باشد ، هيلاج درجهء طالع است وكدخداه آفتاب .
ابن الرّومى متوفّى 283 در وصف بهار گويد :ذو سماء كاد كن الخزّ قد غي * مت وارض كاخضر الدّيباجفتجلّى عن كلّ ما يتمنّى * موضع الكدخداه والهيلاجمسعود سعد سلمان متوفّى 515 فرمايد :مدّت عمر تو صد سال دگر خواهد بود * من نميگويم اين حكم خود از هيلاج استبراي شرح اين مطلب وطريقهء استخراج هيلاج وكدخداه وعطيّه رجوع شود بكتاب مجمل الاحكام وجوامع الاحكام وكفاية التعليم وشرح ثمرهء بطلميوس .