فصل - اندر اقسام علم نجوم « 1 »
آنج اندرون فلكست از عنصرها يا مفردست « 2 » بر حال خويش ويا بتركيب وآميختن ديكر جيز « 3 » شده . واثر وفعل ستاركان بر هر دو روانست . امّا عنصرهاء مفرد ،
هامش
( 1 ) - از اينجا تا آخر كتاب همهء رسم الخطها واملاهاى قديم نسخ كهنه را كه بنياد وأساس رونويس وتصحيح ومقابلهء ما بوده است محض نمودار حفظ كردهايم مگر قسمتى را كه جز با عكس وكليشه نموده نميشود ودر مقدّمه انشاء الله با نمونهاى از كليشهها شرح خواهيم داد .
( 2 ) - خد ( است ) ندارد . وبنابر اين بايد متمم جمله را ( واثر ) الخ . قرار دهيم بحذف واو .
مقصود از مفرد در اينجا مقابل مركّب است . امّا بسيط دو نوع است ، فلكى وعنصرى وبسائط عنصرى نزد قدما عناصر چهارگانه آب وخاك وباد وآتش است كه آنها را ببعض اعتبارات أركان واسطقسّات نيز گويند . اما مركب نيز بقسمت أولى دو قسم است يكى مركب تام كه عبارت از مواليد ثلاثة يعنى جماد ونبات وحيوان باشد ومعادن نوعي از جماد وانسان نوعي از حيوان شمرده ميشود . وديگر مركب ناقص يعنى كائنات جوّ كه آنرا حوادث الجو وآثار علويّه نيز گويند از قبيل ابر وباران وهاله ورعد وبرق وصاعقه وصقّيع وضباب وذو ذنب وذو ذوابه وشهاب وكواكب منقصّه وأمثال آنها . مايهء تولد كائنات جوّ بعقيدهء پيشينگان بخار است ودخان وپيدايش اين دو مايه در اثر تسخين وتابش آفتاب ومطارح اشعهء كواكب است بر سطح زمين ودرياها . پس اگر اجزاء مائيّه با هوا آميخته باشد بخار تكوّن مىيابد واگر اجزاء ارضيّه با ناريّه آميخته بود دخان پديد ميشود . خواجهء طوسي در شرح إشارات در فرق ميان بخار ودخان ميفرمايد : الدّخان هو المتحلل اليابس من الأرض كما انّ البخار هو المتحلل الرطب وهو ( يعنى الدخان ) اجزاء أرضية صغار اكتسبت حرارة فتصاعدت لأجلها وخالطت الهواء .
استحالهء عناصر بيكديگر همچون استحالهء آب بهوا وهوا بآب كه در فلسفهء طبيعي قديم انقلاب وكون وفساد گويند نيز يكى از علل عمدهاش تابش آفتاب ومطرح شعاع كواكب است . وبالجملة بخار ودخان مايهء تكوّن كائنات جوّند بحسب طبقات سهگانه كه از آنها بطبقهء انيروز مهرير ونسيم عبارت ميشود . چه سمك هوا را تا فلك قمر بسه طبقه قسمت ميكنند . آن طبقه را كه مماسّ ومجاور سطح زمين است نسيم يا كرهء نسيم گويند . وآن طبقه را كه مجاور فلك قمر است طبقهء أثير يا كرهء أثير وطبقهء ميان آنها را زمهرير مينامند . وكائنات جوّ هر كدام در طبقهاى از اين طبقات سهگانه وجود ميگيرند .
براي تقسيم هوا بطبقهء دخانى وبخارى وكرهء نسيم أقوال وعقايد ديگر نيز هست كه در كتب طبيعي قديم بشرح نوشتهاند . ومأخذ آنچه ما نوشتيم كتاب شفاى شيخ الرّئيس وشرح إشارات خواجة نصير الدين ورسالهء سماء والعالم وحوادث الجوّ از رسائل اخوان الصّفاست .
( 3 ) - چنين ، حص . تحريف است .