است كه اتفاقا خاصيت ابر تگرگبار اين است كه گاهى در رگبار در يك بخش از مزارع مىبارد ودر بخش مجاورش نمىبارد ؛ اين است كه آن بخش را كه تگرگ نرسيده است بحساب اثر « سنگ مهره » مىگذاردند ؛ وبراي بخش آفتخورده علل وأسباب عاميانهء خرافي مىتراشيدند ؛ واين امر شبيه است بكار منجمّان حشوى ومردمان عامي ؛ كه بمحض اينكه از منجمى بتصادف يك سخن راست شنيده شد ، همه عمر دروغ أو را باور مىدارند « 1 » .
6 - چوبى بود كه از ميان آن هر سال يكبار آب برون مىجوشيد ومردم جرجان ( - گرگان ) آن را بر معجزه وخرق عادت حمل مىكردند وبدين سبب آن چوب را مقدس ومحترم مىشمردند .
ابوريحان علت طبيعي معقول براي آن ذكر مىكند كه هيچ ارتباط با كرامت واعجاز ندارد « 2 » .
7 - داستانى را كه از ستون آهن هفتاد ذراعي قندهار در كتب متقدمان وأفواه مردمان شيوع داشته است تكذيب مىكند وآن را شبيه خرافه مىشمارد « 3 » .
8 - در كيفيّت غوص وعمل غوّاصى براي استخراج مرواريد ومرجان داستانهاى خرافهآميز را كه ما بين عوام شهرت داشته ؛ وحتى در مؤلفات فضلاى قديم از قبيل يعقوب بن إسحاق كندى ونصر بن يعقوب دينورى نيز سرايت كرده بوده است همه را ابطال مىكند وطريق صحيح معقول آن را نشان مىدهد « 4 » .
9 - چنانكه در صفحات قبل هم اشاره كرديم ابوريحان بطور كلى أمور غير عادى مخالف عقل را از قبيل افسون ورقيه وعوذه واحراز وطلسمات ونيرنجات واحكام نجوم وزجر وفال وعيافت وكهانت وسحر وجادو وأمثال آن همه را خرافهء
هامش
( 1 ) - كتاب الجماهر ص 221 .
( 2 ) - تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن .
( 3 ) - « ومما يشبه الخرافة في أصل الحديد . . . الخ » كتاب الجماهر ص 257 .
( 4 ) - كتاب الجماهر ص 145 - 149 .