نخست بر هر روى سه دايره بود متوازى . بزرگترينشان كه بيرونتر است واز مركز دورتر « 1 » وبكرانهء صفيحه نزديكتر نامش مدار جدى است « 2 » . وخردترينشان كه اندرونتر است وبمركز نزديكتر نامش مدار سرطان . وميانگى نامش مدار حمل وميزان .
وبهر صفيحهئى بر دو قطر است كه رويش را بچهار پارهء راست همى بخشند « 3 » آنك بر پهناست از دست راست بچپ ، أو را خطّ مشرق ومغرب خوانند . وبر مركز فصل شود تا نيمهء چپ خطّ مشرق باشد ونيمهء « 4 » راست خطّ مغرب . وقطر دوم بر أفق فصل شود تا آن پاره كه از وى سوى كرسي است خطّ وسط السّماء خوانند ونيز خطّ نصف النّهار . وديگر پارهء فروردين « 5 » خطّ وتد الأرض ونيز أو را خطّ نصف اللّيل خوانند .
هامش
ومقياس سايه را گاهى بشست قسم متساوي كنند وآن اقسام را اجزاء ظلّ وسايه را ظلّ ستّين خوانند . وگاه دوازده بخش متساوي كنند وآن اقسام را أصابع وظلّ آنرا ظلّ أصابع گويند .
وگاه بهفت يا شش ونيم بخش كنند وآنرا ظلّ اقدام نامند .
اجزاء ظلّ كه در پشت أسطرلاب در قسمت تحتانى رسم ميشود اگر ابتدأ از خطّ علاقة ومنتهى بخطّ مغرب شده باشد ظلّ مستوى است . واگر عكس آن باشد يعنى از خطّ مغرب آغازد تا خطّ علاقة ظلّ معكوس باشد .
اينكه گفتيم بر فرض اين است كه اجزاء ارتفاع مطابق رسم غالب صنعتگران در دست چپ از نيمهء زبرين نقش شده باشد . وگاه اجزاء ارتفاع را در سمت راست يا در هر دو ربع فوقانى نقش كنند . در صورتيكه اجزاء ارتفاع را در سمت راست اعتبار كنيم ظلّ مستوى از خطّ علاقة است تا خطّ مشرق وظلّ معكوس از خطّ مشرق است تا خطّ علاقة .
( 1 ) - خد ( از مركز دورتر ) ندارد .
( 2 ) - مدار سر جدى است ، حص . در بيشتر كتب اين فنّ مدار رأس الجدى ومدار رأس السّرطان ومدار رأس الحمل والميزان معروفست .
بايد دانست كه در اسطرلابهاى جنوبي بر عكس شمالي مدار سر جدى در اندرون ومدار سر سرطان در بيرون واقع ميشود .
( 3 ) - بخشد ، حص .
( 4 ) - بنيمهء ، خد .
( 5 ) - فرودين را ، خ .