چه چيزهاست كه از إقليم تا بإقليم همى گردد وعمارت كجا سپرى شود
بطلميوس گفته است كه ذكر آبادانى بجزيرهء ثولس « 1 » يافته شد .
واين جزيرهايست زانسوى زمين سقلاب بدرياى ورنگ ، وعرض أو قريب تمام ميل بزرگ است . وتمام ميل بزرگ شست وشش درجه است بتقريب « 2 » ولكن آن مردمان كه ميان آخر هفت اقليماند تا جزيرهء ثولى بدده وبستوريه مانند از آنك بمردم . وبمعيشت سخت تنگ واز مردم رمنده « 3 » ومستوحش بوند . وهميشه اختلاف آن حالها كه گفتيم اندر اقليمها همى فزايد هرچند سوى شمال پيشتر اندر آيى . وهر دو مشرق تابستانى وزمستانى فراختر همى شوند وبمغرب خويش نزديكتر هميشوند تا بهم ايند [ در ] آن عرض كه با تمام ميل بزرگ راست است . آن هنگام مدار سر سرطان همه پديد شود ودرازترين روز بيست وچهار ساعت باشد بىشب . ومدار سر جدى همه ناپيدا شود ودرازترين شب
هامش
( 1 ) - ضبط اين كلمه در نسخ فارسي وعربى اين كتاب وهمچنين المجسطى وديگر كتب قديم باختلاف :
ثولى ، ثولس ، تولى ، تولس بنظر رسيده وهر كدام از آنها بوجهي صحيح ومقصود از همه يكى است يعنىThuleكه بعقيدهء قدما جزيرهاى در شمال اروپا وبتعبير خودشانOrbiبوده است .
( 2 ) - بطلميوس كه پيشينيان پيرو اويند نخست تمام معموره را در ربع شمالي از خطّ استوا تا عرض 66 درجه يعنى حدود تمام ميل كلّى دانست ودر مجسطى ثبت كرد . سپس تا حدود 16 درجه و 25 دقيقه در عرض جنوبي عمارت كشف نمود ودر كتاب جغرافيا كه تاليفش بعد از مجسطى بود بنوشت . وبنابراين عرض تمام معموره از ( يوكه ) جنوبي است تا ( سو ) شمالي كه مجموع 82 درجه و 25 دقيقه ميشود . امّا معظم عمارت از 10 درجهء جنوبي و 50 درجهء شمالي نميگذرد . وبرخى تمام عمارت را تا 63 درجه شمالي گفتهاند .
طول معموره بحساب ظاهر نصف دور ( 180 درجه ) وبعقيدهء جمعى كمتر از اين است . برخى عرض معموره را 63 درجه شمالي وطول آنرا 177 درجه نوشتهاند ، اينها كه گفتيم رأى پيشينگان بود ودر جغرافياى كنونى سخنان ديگر هست .
( 3 ) - رميده ، خ .