زيرا كه برآمدن وفروشدن نبود مگر بتقاطع مدار با أفق . ولكن ناپيدائى « 1 » أو از چشم بود بغلبهء روشنائى روز . وپيدائى أو مر چشم را بغلبهء تاريكى شب . ومثال را ، ستارگان بنات النّعش كه هفتورنگ خوانند . وجملهء أو بهمه شهرهاى ما وراء النّهر هيچ فرو نشوند .
وپارهاى از بنات « 2 » آن سه كه « 3 » سوى دنبالاند ، بمكّه ويمن همى برآيند وهمى فرو شوند .
وبر اين قياس ستارگان ابدى الخفاء « 4 » اند ، آنك اندرون نظير آن دايره « 5 » همى گردند كه گفتيم . اى آنك قطبش قطب جنوب است ، ومماسّ أفق را ، كه هيچ پيدا نشوند اندر آن شهر . ومثالش « 6 » بر سهيل كنيم كه بعراق وبعضي از زمين خراسان زبر أفق بوقتى از سال پيدا باشد . وبهيچ شهري از ما وراء النّهر پيدا نبود البتة « 7 » .
هامش
( 1 ) - ناپيدا شدن ، خ .
( 2 ) - نبات النّعش ، خ .
( 3 ) - خد ، ( سه ) ندارد .
( 4 ) - ابديّة الخفاء ، خد .
( 5 ) - از دايره ، خد .
( 6 ) - مثال ، خد .
( 7 ) - آفاق مايله با معدّل النّهار بتناصف وبا مدارات يوميّه كه موازى معدّل النّهاراند بدو نيمهء نامتساوى تقاطع ميكنند . امّا با مداراتى كه بعدشان از معدّل النّهار كمتر از تمام عرض بلد نيست تقاطع ندارند .
واز اينرو مدارات هميشه پيدا وهميشه پنهان پيدا ميشود .
هر مدارى كه بعدش از معدّل النهار مساوى تمام عرض بلد وبعبارت ديگر تمام بعدش همچند عرض بلد باشد در طرف قطب ظاهر ابدىّ الظّهور ودر طرف قطب پنهان ابديّ الخفاء است . يعنى طلوع وغروب ندارد امّا در هر دور يكبار مماسّ أفق ميگردد . مانند مدارى كه بعدش از معدّل النّهار 58 درجهء باشد در شهري كه 32 درجه عرض دارد . وهمچنين 55 درجه بعد در عرض 35 درجه . ومدارى كه بعدش از معدّل النّهار بيشتر از تمام عرض بلد باشد در طرف قطب آشكار هميشه آشكاره است ومماسّ أفق هم نميشود . مانند ستارهاى كه بعدش از معدّل النّهار 60 درجه باشد در شهري كه عرضش 32 يا 35 درجه است .
پس در آفاق شمالي مداراتى كه بعدشان از قطب شمال مانند ارتفاع قطب يا كمتر وبعبارت ديگر همچند عرض بلد يا كمتر از آن باشد ابدىّ الظّهوراند . واينكه هميشه پيدا وهميشه پنهان گفته ميشود بتجوّز ومساهله است . زيرا ابعاد كواكب ثابته نسبت بمعدّل النّهار بواسطهء حركت فلك البروج تغيير ميكند واز اينجهت ممكن است ستارهاى كه نيم قطر مدارش از قطب شمالي باندازهء عرض بلد يا كمتر باشد نيز طلوع وغروب كند چنانكه خود أستاذ در فصل بعد فرموده است .