بجدى ( كج مج ) « 1 » .
وامّا مذهب هندوان وپارسيان اندرين چنانست كه حركتشان يكديگر را مخالف است وسوى خلاف توالى باشگونه ، همچنانك جوزهرّ قمر است ، آنك اندر وخلاف نيست ميان ايشان . وبمذهب ايشان بزمانهء ما رأس جوزهرّ زحل بجوز است ( كج يج ) ورأس جوزهرّ مشترى بسرطان است ( يب ا ) . ورأس جوزهرّ مرّيخ بحمل ( كأمه ) « 2 » .
هامش
( 1 ) - حركت فلك ثوابت مطابق مجسطى كه أستاذ ما ومشهور از آن پيروى كردهاند هر 66 سال شمسي يكدرجه . وسالى تقريبا ثانيه است . وچون اين مقدار را بر دورهء سال شمسي يعنى 365 روز قسمت كنيم بخش يكروز قريب 8 ثالثه درميآيد . وچون هشت ثالثه را در 30 كه ايّام ماه است ضرب كنيم بهرهء يكماه معلوم ميشود . وبنابراين يكدور در 23765 سال تمام ميشود .
از زمان تأليف اين كتاب يعنى 420 هجرى قمري ( مطابق 398 يزدگردى و 1341 اسكندرى و 1529 ميلادي ) تا اين زمان كه نگارنده مشغول تصحيح وتحشيه وطبع كتاب است يعنى 1356 قمري ( مطابق 1316 شمسي هجرى و 1306 يزدگردى و 1937 ميلادي و 2248 اسكندرى ) حدود 908 سال شمسي ميگذرد . وبحسابى كه گفتيم مواضع اوجات قريب 13 درجه و 45 دقيقه تفاوت كرده است . پس أوج شمس در زمان ما روى حساب أستاذ ابوريحان كه در زمان تأليف اين كتاب كرده در سرطان است ( ح يز ) يعنى 8 درجه و 17 دقيقه . وأوج مشترى در ميزان ( ا كح ) وأوج مريخ در أسد ( كانا ) وهمچنين در باقي متحيّره بتفاوت 13 درجه و 45 دقيقه . وچون فواصل ميان اوجات وجوزهرّات ثابت است ، هر كدام معلوم باشد آن ديگر را توان معلوم كرد ، اينكه ما گفتيم بحساب ظاهر وروى أرقام اين كتاب وبراي تمثيل بود . وگرنه براي استخراج درست دقتهاى ديگر لازم است كه أهل فنّ ميدانند . اندازهء فواصل مطابق غالب ارصاد همين است كه در اين كتاب ديده ميشود . امّا در رصد جديد سمرقند فواصل باين ترتيب استخراج شده است . رأس زحل پيش از اوجش 150 درجه ، رأس مشترى پيش از اوجش 82 درجه ، رأس مرّيخ پيش از اوجش 94 درجه ، رأس زهره مقدّم بر اوجش 90 درجه ، رأس عطارد مؤخّر از اوجش 90 درجه . ومطابق اوّل محرّم 841 هجرى كه مبناى همان رصد وزيح جديد ميباشد مواضح اوجات اينطور استخراج شده است . شمس در سرطان ( ب كو ) زحل قوس ( بونو ) . مشترى سنبله ( كط لب ) . مريخ أسد ( كانر ) زهره جوزا ( كب كه ) . أوج مدير عطارد در عقرب ( د كح ) .
مطابق رصد ايلخانى خواجهء طوسي حركت فلك ثوابت هر 70 سال شمسي يكدرجه وسالى نزديك 51 ثانيه وثلث وعشر ثانيه . وتمام دور 25200 سال شمسي است .
( 2 ) - كأنه ، حص . كايه ، ع .