پيوسته باشد بخدمت اصبهبذجيل جيلان فذشوار خرشاه مرزبان بن رستم بن شروين « 1 » كه از شاهزادگان فاضل ملوك اسپهبدان طبرستان وصاحب كتاب مرزباننامهء معروفست رسيد ؛ وكتاب مقاليد علم الهيئة را كه بزرگترين كتاب مثلثات كروى است بنام آن شاهزادهء دانشمند تأليف كرد .
بطورى كه از مقدمهء آن كتاب مستفاد مىشود مرزبان بن رستم خود أهل علم وأدب بوده وبراي اين كتاب اهليت داشته ؛ ونيز در حق ابوريحان آنچه شايسته وسزاوار مقام ومرتبت علمي أو بوده از انعام واكرام وتعظيم وتجليل بجاى آورده وأو را مرفه الحال ومكفىّ المؤنة ساخته بود .
تاريخ تأليف كتاب « مقاليد علم الهيئة » بطورى كه اين حقير تحقيق كردهام ما بين سالهاى 385 - 390 ه ق است .
ابوريحان در أيام أقامت جرجان رسالهيى هم براي يكى از منجمان آنجا در موضوع طالع قبة الأرض وحالات الثوابت ذوات العروض تأليف كرد . « 2 »
اعمال رصدى ابوريحان در جرجان
ابوريحان در أيام أقامت جرجان باكتشافات نجومى واعمال رصدى نيز اشتغال داشت ؛ از آنجمله تصحيح براي حركات وسطى وتقويمى قمريكى از كسوفات قمريّه را بار أول در شب شنبه 14 ربيع الاخر سال 393 ه ق وبار دوم باز يكى از كسوفات قمريه را شب يكشنبه 13 شوال 393 ه ق با ارتفاعات نسرين [ نسر طاير ونسر واقع ] وستارهء عيّوق رصد كرد « 3 » ونيز طول وعرض جغرافيائى جرجان را تصحيح كرده ودر جداول طول وعرض بلاد آورده است باين قرار كه طول جرجان 80 درجه و 10 دقيقه وعرض بلدش 38 درجه و 10 دقيقه است . « 4 »
هامش
( 1 ) - اين عناوين واسم ونسب عينا مأخوذ است از مقدمهء كتاب مقاليد علم الهيئة .
( 2 ) - رسالهء فهرست مؤلفات ابوريحان .
( 3 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 741 .
( 4 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 570 .