وجملهء ستارگان كه اندر صورتهاى جنوبىاند سيصد وشانزده ستاره است . از اندازهء نخستين هفت ، وز دوم هجده ، وز سوم شست ودو ، وز چهارم صد وشست وپنج ، وز پنجم پنجاه وچهار ، وز ششم نه ، وابرى يكى .
اين ثابتها را نامهاء ديگر هست
گروهى از مردمان وخاصّه از دشتيان نامهاى دارند مر ستارگانرا چنانك ايشانرا تصوير وتشبيه اوفتد . واندر روزگار ما آنچ تازيان نام كردند معروفتر است . پس ما آنچ از آن پيداتر ومشهورتر است ياد كنيم .
نخست اندر خرس كوچك ، پس بر سر دنبال أو ستارهايست روشن از اندازهء سوم ، أو را جدى خوانند ، وتفسير أو بزك . وأو را بجاى قطب شمال دارند ، زيرا كه بزمانهء ما هيچ كوكبى روشن بقطب از وى نزديكتر نيست . وز بهر آنك بحسّ همچون ايستاده است « 1 » أو را بطلب قبلهء نماز وراست كردن أو بكار دارند . وفرقدان دو
هامش
( 1 ) - ستارهء جدى كه ارتفاع وانخفاضش در تعيين خطّ نصف النّهار وقبلهء حقيقي كاملا دخبل است ، در اين زمان ( نه زمانهاى بسيار قديم ) نزديكترين ستارگان مرصوده بقطب شمالي عالم وحركت خاصّهاش بعقيدهء قدما وابسته بحركت بطيئي فلك ثوابت است . واز اينجهت حركتش محسوس نميشود .
وگرنه جدى را حركتي است گرد قطب فلك البروج بحركت خاصّهء فلك ثوابت كه مدارش هرگز مختلف نميشود . وبعد اين كوكب از قطب فلك البروج همچند دورى قطب فلك البروج است از قطب عالم . وازينرو در گرد مدار خود بروزگار دراز با قطب شمالي عالم منطبق ميشود .
قطب فلك البروج را هم مدارى است گرد قطب عالم بحركت فلك أعظم كه هرگز مختلف نميشود وبامدار جدى گرد قطب فلك البروج متقاطع است . ونيز جدى را گرد قطب عالم بحركت فلك أعظم مدارى است كه ببزرگى وخردى مختلف ميشود . وغايت بزرگى آن گاهى است كه نصف قطر مدارش گرد قطب عالم باندازهء تمام قطر مدار اوست گرد قطب فلك البروج . وخردى آنرا اندازه نيست تا حدّى كه بر قطب عالم منطبق ميشود . مشهور اين است كه عرض شمالي ستارهء جدى 66 درجه تقريبا مساوى تمام ميل كلّى است . پس چون جدى باوّل سرطان رسيد كه بعدش از قطب معدّل النّهار مساوى تمام ميل أعظم است بىاندازه بقطب حقيقي نزديك خواهد شد .
مجسطى در اوّل سال 886 بخت نصرى ( در بعض نسخ مجسطى 885 نوشته است ) مطابق 451 رومى ، جدى را در دهم درجهء جوزا رصد كرده است . واگر حركت فلك ثوابت را مطابق معروف 66 سال يكدرجه بدانيم با حساب معلوم خواهد شد كه چه وقت جدى باوّل سرطان خواهد رسيد . در بعض كتب مفصّله هيئت وزيج اين محاسبه بعمل آمده ونتيجة نوشته شده است .
شرف الدّين مسعودى در جهان دانش مينويسد در روزگار ما نصف قطر أو بمقدار يك گزو