بر پهنا بماند كه برابر سپيدهء صبح است « 1 » . وبر أو وبر « 2 » سرخى پيش از أو حكم نماز شام وخفتن بسته است . وچون اين سپيدى پهن ناپيدا شود آن سپيدى با بالا « 3 » برآيد كه برابر صبح دروغين است وبيك پاره از شب بماند . وهندوان سپيده وشفق را بهندوى سند « * » خوانند . واز روز وز شب نشمرند . وگروهى ازيشان چون محالى آن دانستند ، ميان روز وشب واسطه بنهادند وگفتند « 4 » كه سند آنوقتست كه مركز آفتاب بر أفق باشد « 5 » .
هامش
( 1 ) - يعنى نظير فجر است .
( 2 ) - خد ، وأو ندارد .
( 3 ) - سپيدى دراز بالا خ . س ، حص
( * ) -Samdhi.
( 4 ) - چون محالى آن ندانستند كه ميان روز وشب واسطه بنهند گفتند ، حص . خ ، مجالي بجاى محالى .
( 5 ) - راجع بصبح وشفق در كتب استدلالي واستخراج هيئت ونجوم بسيار مطالب دقيق داريم كه نقل آنها بيرون از حوصلهء اين حواشي است . اما بيان سادهء آن بطوريكه با هيئت جديد يعنى روش كپلر وگاليله هم موافق درآيد بدين قرار است : كرهء زمين وآب را از همه طرف طبقهء هواي مجاور فرا گرفته كه قابل نفوذ وانعكاس نور است . وآنرا كرهء بخار وهواي مجاور يا اتمسفر مينامند . دورى سطح محدّب اين طبقه هوا را از سطح زمين تا 17 فرسنگ معيّن كردهاند ، صبح عبارتست از روشن شدن هواي مجاور زمين بواسطهء نزديكى آفتاب بأفق مشرق . وشفق عبارتست از روشنائى كه پس از دور شدن آفتاب از أفق مغرب در هواي بالاى أفق ديده ميشود .
شعاع آفتاب پيش از طلوع وبعد از غروب مستقيم بپارهاى از ذرات هوا ميرسد ونور از آن ذرّات مانند اجزاء خرد شدهء آبگينه بذرّات ديگر منعكس ميگردد . روشنائى وآثاري را كه از انعكاس نور در هوا پيش از طلوع ديده ميشود صبح وتباشير صبح ، وآنچه بعد از غروب مشاهده مىشود شفق مينامند .
ظلّ مخروطى زمين همواره بر خلاف جهت آفتاب ميگردد . چنانكه در نيمهء شب سهم مخروط بر دايرهء نصف النهار است . وچون از آن ميگذرد بطرف مغرب متمايل ميشود . وقتي كه آفتاب نزديك بأفق شرقي رسيد سهم مخروط نزديك أفق غربى است ، ودر اين حالت بر سطح مخروط كه داخل كرهء هواست از جانب مشرق بالاى أفق روشنائى ظاهر ميگردد كه آنرا بامداد نخستين وصبح كاذب وفجر مستطيل ودم گرگ ميگويند . وبعد از آن روشنائى در أفق پهن ميشود وآنرا فجر معترض وصبح صادق وفجر مستطير گويند . وچون آفتاب نزديكتر شود قرمزى ظاهر گردد . ودر شفق بعكس اين است ، نخست قرمزى وسپس روشنائى بپهنا يعنى فجر عريض وبعد از آن روشنائى ببالا يعنى فجر مستطيل ظاهر گردد . اما رنگهاى شفق غالبا تيرهتر از ألوان صبح باشد بعلل وأسباب طبيعي كه در جاى خود نوشتهاند .