شيئها چگونه ضرب كنند
شيىء كه بشئ در زنى « 1 » مال آيد . وشيىء كه بعددى زنى شىءها گرد آيد چند آن 43 « 2 » عدد . وشيىء را كه بكم شيىء زنى كم مال آيد . وچون كم شئى بعدد زنى كم شئىها گرد آيد چندآن عدد . وچون كم شيىء بكم شيىء زنى مال آيد . زيرا كه كمي را كمي باطل تواند كردن .
حساب درم ودينار 44
كدام است
اين حسابي است از جبر ومقابله بيرون آورده . وگاهگاه شىءهاى مجهول بيشتر از يكى باشند . پس لقب ونام بايد كردن تابنيا ميزند . گروهى دينار ودرم وپشيز « 3 » نام كنند . وگروهى چون هندوان شيئها را گونه دهند وبگويند شيىء ساده وشيىء كبود وشيىء زرد [ وشيىء سرخ ] .
حساب خطأين چيست
بدين شمار آنچيز را كه خواهد عددي نهد چنانك خواهد . اگر باتّفاق راست آمد « 4 » يافت . واگر نه ناچاره أو را خطا افتد ، ومقدار آن خطا نگاه دارد ، وديگر باره عددي نهد چنانك خواهد . اگر نيز يافت ، وگرنه هم خطا كند . وانگاه أزين دو خطا صواب بيرون آرد ، بطريقى كه آن مشهور است
هامش
كعب قرار دهيم باينطريق كه يكطرف معادله يك جنس يا دو جنس وطرف ديگر يكى يا بيشتر از أجناس چهارگانه باشد مسائل بيست وپنج قسم ميشود . واز اينجهت شارح نهاية از شرف الدين مسعودى نقل كرده است كه وى طريق استخراج مجهول را در 19 مسأله علاوة بر شش مسألهء مشهور بيان كرده است . ودر صورتي كه معادله را ميان پنج جنس متوالى قرار بدهيم ومال مال را نيز علاوة كنيم مسائل جبر منحصر به 95 قسم خواهد شد . وغياث الدين جمشيد كاشاني رحمه اللّه 89 مسأله غير از 6 مسألهء مشهور را بيان فرموده است . خيام نيشابورى هم در باب معادلات جبري طريقهاى اختراع كرد كه شرحش مايهء درازى سخن است . كساني كه مايل تفصيل هستند رجوع بكتب مفصّلهء اين فن كنند همچون مفتاح الحساب وشرح خلاصة الحساب وشرح عيون الحساب .
چون مقصود نگارنده توضيح مطالب ابوريحان بود كه أستاذ مسلّم پيشينيان است حتّى الامكان در مطالب رياضى باصطلاح وروش پيشينيان چيز نوشت . واگر ميخواست بسبك وطرز جديد چيزى بنويسد روش تازه پيش ميگرفت واللّه الموفق .
( 1 ) - ضرب كنى ، خد .
( 2 ) - وچندان ، خ .
( 3 ) - ببشيز ، خ .
( 4 ) - آيد ، خ . س .