واين مقرن دوم وقتها دو رويه بود ، وسؤال از أو دو جواب احتمال كند . ونمودهء أو مالي وسى عدد برابر سيزده جدراند . واين مال يا صداست وجذر أو ده . ويا نه است وجذر أو سه . وهر دو وجه احتمال كرده است . ومقرن سوم آنچ برابر مال بود چون جذرها وعدد برابر مال . ومعنى أو آنست كه كدام مال است كه برابر چندين عدد است يا چندين « 1 » جذري از آن أو باشد . ونمودهء أو شش عدد وپنج جذر برابر مال . واين مال سى وشش است وجذر أو شش « 2 » .
شئ 42
چيست
چون جذر پيدا نبود كه چند است أو را شيىء نام كنند . پس شيىء جذر مجهول باشد . وچون شيىء بشئ زنى مال آيد .
ولكن آن مال نيز مجهول بود .
هامش
( 1 ) - چند ، خ . س
( 2 ) - مسائل جبر ومقابله چنانكه ميان پيشينيان مشهور است در شش قسم محصور ميباشد . سه قسم مفردات ، يعنى آنجا كه معادله ميان يك جنس با يك جنس ديگر باشد از أجناس سهگانه كه از آنها به عدد وشيىء ( يا جذر ) ومال عبارت كنند . وسه قسم مقرنات ، يعنى آنجا كه يك جنس معادل با دو جنس از أجناس سهگانه باشد . امّا مفردات : اوّل عدد معادل أشياء ، مانند عدد 70 معادل 4 شيئى ، عدد را بر عدّهء أشياء قسمت كنند تا شيئى مجهول بدست آيد . ودر اين مثال ميشود . دوم أشياء معادل أموال . مانند 20 شيئى معادل مال . در اين صورت هم عدد أشياء را بر عدد أموال بخش كنند تا شيئى مجهول بدست آيد كه هشت است . سوم عدد معادل أموال . باز عدد را بر عدد أموال قسمت كنند تا مال بدست آيد وجذرش شيئى مجهول است : مانند 99 معادل 11 مال ، خارج قسمت 9 وجذرش 3 شيئى مجهول است . اما مقرنات : أول عدد معادل أشياء وأموال . دوم أشياء معادل عدد وأموال . سوم . أموال معادل عدد وأشياء . در اين مسائل ناگزير بايد ردّ وتكميل كرد . يعنى بايد أموال را بمال واحد برگردانيد وآنچه كمتر از مال باشد كامل نمود تا يكى تمام شود . واز شيئى وعدد هم بايد بهمين نسبت گرفت . در مقرن دوم گاهى دو قسم جواب درميآيد . وهر كدام را طريقهء عملي است . مثلا در مقرن اوّل پس از ردّ وتكميل بايد نصف عدد أشياء را كم كرد از حاصل جمع مربّع نصف أشياء با عدد تا مجهول بدست آيد . اگر فرض كنيم مال و 10 شيئى معادل 24 ، شيئى مجهول 2 خواهد بود . واگر مال و 10 شيئى معادل 39 باشد ، مجهول 3 درميآيد .
انحصار مسائل جبر ومقابله در شش صورت در صورتي است كه دو طرف معادله هر كدام يك جنس از أجناس سه گانهء مذكور باشند . اما اگر معادله را ميان چهار جنس متوالى يعنى عدد وشيئى ومال
و