وهمچنين همى كنيم تا بزيرترين مرتبه رسيم . پس آن همه از جنس آن مرتبهء زيرين « 1 » شده باشد . ونمودهء أو سه دقيقه وچهار ثانيه وپنج ثالثه . چون تجنيس خواهيم كردن سه دقيقه در شست زنيم « 2 » صد وهشتاد ثانيه گردد وبر آن چهار ثانيه افزايم وجمله بشست « 3 » زنيم يازده هزار وچهل [ ثالثه بود . وبر آن پنج ثالثه بيفزاايم جملهء آن يازده هزار وچهل وپنج ] « 4 » ثالثه گردد واين جمله آن همه است ثالثه كرده .
برداشتن 38
عدد چيست
چون ما عددي داريم اندر مرتبهاى از مرتبههاى شستگانى وآن عدد بيشتر از شست باشد أو را سوى آن مرتبه كه زير « 5 » اوست برداريم ، يعنى بر شست قسمت كنيم . اگر نيز از شست افزون بود بر شست قسمت كنيم تا سوى مرتبهء زيرين برآيد . « 6 » وهمچنان همى كنيم تا بدرست رسد ، اگر تواند رسيدن . آنگاه بايستيم . ونمودهء أو يازده هزار وچهل وپنج ثانيه . واندر مرتبه افزون از پنجاه ونه نگنجد . زيرا كه چون شست شود يكى برآيد زبر سو « 7 » . پس اين را بر شست قسمت كنيم صد وهشتاد وچهار دقيقه بيرون آيد وپنج ثانيه بماند . واين دقيقهها نيز از شست افزون است . پس بر شست قسمت كنيم سه درست بيرون آيد وچهار دقيقه بماند . ودرست هرچند بسيار بود نبايد برداشتن ، پس آنچ حاصل آمد از برداشتن آن « 8 » ثواني سه درست است وچهار دقيقه وپنج ثانيه .
نورديدن 39
عدد چيست
هرگاه كه دو عدد بود مشترك وهر يكى را بر آن وفق قسمت كنى كه ميان ايشانست ، آنچ بيرون آيد بجاى ايشان كار تواند
هامش
( 1 ) - خد ( زيرين ) ندارد .
( 2 ) - بشست ضرب كنيم ، خد .
( 3 ) - وانگاه جمله را در شست زنيم ، خ .
( 4 ) - بمحاسبهء نجومى وبقرينهء نسخهء عربى عبارت ميان دو قلاب افزوده شد . در نسخهء « س » هم اين عبارت آمده است .
( 5 ) - زبر ، خ .
( 6 ) - زيرين را برانيم ، خ .
( 7 ) - زبرسوت ، خ .
( 8 ) - از ، خ .