سرگذشت أبو ريحان بيرونى [ ( جلال الدين همايى ) ]
أبو ريحان محمد بن أحمد بيرونى خوارزمي از نوابغ علما ودانشمندان إيراني نژاد فارسي زبان خوارزم است كه بقول خود أو شاخهيى از درخت تناور إيران باستان ونبعهيى از سرحهء فارسي بوده « 1 » وزبانى مخصوص از شعب لهجههاى فارسي داشته كه نمونهاش در تأليفات خود أبو ريحان « 2 » وديگر مؤلّفان قديم « 3 » آمده است .
معروف اين است كه چون ابوريحان أصلا از مردم خارج محدودهء شهر خوارزم بوده است أو را باصطلاحى كه در زمان أو ما بين خوارزميان متداول بود بيرونى . گفتند ؛ يعنى كه از اهالى حومهء بيرون با روى شهر است نه از خود شهر .
توضيحا خوارزم يكى از ايالات معتبر ما وراء النّهر است كه در روزگار گذشته جزوى از مملكت فرس وكشور إيران بوده ؛ ودر زمان ابوريحان بدو ناحيهء شرقي وغربى رود جيحون تقسيم مىشده است ؛ شهر بزرگ وعاصمهء بخش غربى ، بلدهء جرجانيّه [ - گرگانج ] بطول جغرافيايى 81 درجه ويك دقيقه وعرض بلد 42 درجه و 17 دقيقه ؛ ومركز ناحيهء شرقي شهر كاث [ - كات ] بود بطول 85 درجه
هامش
( 1 ) - مأخوذ است از نوشتهء خود ابوريحان در آثار الباقية [ ص 47 ] « واما أهل خوارزم وان كانوا غصنا من دوحة الفرس ونبعة من سرعتهم فقد كانوا مقتدين باهل السغد في أول السنة وموضع الحاق الزوائد » .
( 2 ) - آثار الباقية وكتاب التفهيم وكتاب الهند وغيره .
( 3 ) - از جمله أديب عالم مفسر معروف زمخشري [ أبو القاسم محمود بن عمر بن محمد خوارزمي ] صاحب كتاب مقدمة الأدب متوفى 538 ه ق .