كاتبان بعد باشتباه افتاده نصف سطر را از يك صفحه با نصف سطر از صفحهء بعد دنبال هم انداخته وأحيانا چيزهاى مضحك از كار در آورده وبعبارة أخرى يك مشت كلمهء جابجا شده در يك صفحه ريختهاند ، اين عمل كما بيش در هر نسخهيى شده مثلا در نسخهء ( خد ) در دلالت زهره بر خلق وخويهاى مردم نوشته است : « وتجمل وداد وخداى بر هر كس نهادن . . . ودل ودين نگاهداشتن » . ودر دلالت قمر بر پيشهها در اثر تقديم وتأخير كلمات اينطور از كار در آمده است : « واندر دين وفقه علوي جهد كردن » . ودر مدلولات بروج در دلالت جدى بر صورتها وچهرهها « واندر صورت أو مانندگى از صورت برگزيده چشم » ونظائر اينها .
وهمچنين جدول مطالع ومغارب بروج ، وجدول ادوار أبى معشر وادوار هندوان كه در اين كتاب درج شده است .
نگارنده براي تكميل وتوضيح مطالب أستاذ ، بعض جداول از خود در حواشي اضافه كرده است از قبيل : جدول بين التّاريخين اسكندرى وملكشاهى ، وتاريخ عربى وملكشاهى ، ويزدگردى وملكشاهى ، وعيسوى وهجرى در حاشيهء ص 240 . ونيز جدول أسامي هفته بهندوى از روى تفهيم عربى وكتاب الهند در حاشيهء ص 274 .
ونيز جدول جرم كواكب باصطلاح منجّمان در حاشيهء ص 478 .
2 - اشكال كتاب : دوّمين عقبهء سختى كه مصحّح ، آنرا گذاره كرد اشكال كتاب بود .
قواعد رسم بطوريكه امروز در دسترس هر محصّلى قرار گرفته در قديم مخصوص بجماعتى انگشت شمار از قبيل خود ابوريحان وديگر علماى رياضى واسطرلابگران هنرمند بوده است كه براستى در فنّ خود هنرنمائى ميكردهاند . امّا بطور عموم رسّامى مانند نقّاشى تخيّلى بوده است نه از روى دقايق فنّى وحكايت أمور واقعي وخارجي . بىتناسبىها كه در صور نقّاشى قديم ديده ميشود ، در اشكال رياضى نيز عينا پيداست . خواننده هر قدر دنبال دو نقطهء تقاطع دو دايره يا در پى دو مثلّث
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة مقدمه 122
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صمقدمه ١٢٢