عبارتش در شرح عرض بلد اينست « ويساويه ارتفاع القطب الشّمالىّ فلذلك يعبّر عنه به . وانحطاط القطب الجنوبىّ وان ساواه فانّه خفىّ لا يشعربه وهذا كلام صاحب التفهيم » .
ناگفته نگذريم كه مأخذ ياقوت حموى در نقل كلمات وعقايد أستاذ ابوريحان همهجا منحصر بكتاب التّفهيم نبوده بلكه مؤلّفات ديگر أو را نيز در دست داشته است .
اعتراضات أبو المحامد غزنوى بر كتاب تفهيم
أبو المحامد غزنوى در كتاب كفاية التعليم كه آنرا وصف كرديم مكرّر از أستاذ ابوريحان وكتاب تفهيم بتجليل نام برده ومطالبى از وى نقل كرده « 1 » امّا در بعض موارد بر أستاذ خردهيى گرفته است .
الف - در مقالت اوّل در ضرب اوّل در صورتهاى بروج : در ستارگان داخل صورت ثور مينويسد « وستارگان داخل وى سى ودو است وأستاذ ابوريحان در تفهيم سى وسه آورده است » . - ودر ستارگان خارج شكل أسد ميگويد « وستارگان خارج هشت وأستاذ ابوريحان در تفهيم پنج آورده است » .
اين دو عبارت كه از أبو المحامد نقل شد مبلغى بر رنج نگارنده در تصحيح جداول ستارگان بروج وباقي چهل وهشت پيكر كه در صفحات 95 - 98 نسخهء حاضر چاپ شده است برافزود ، تا پس از دقّت ووارسى بسيار در نوشتهاى خود ابوريحان در همين كتاب كه چند جاى شمارهء ستارگان را حساب كرده ونوشته است ، بطوريكه مانند جداول زيج ونسب اعداد لگاريتم اگر در يكجا كم وزياد بشود در تمام مواضع اثر خواهد كرد ، ونيز در كتب ديگر أستاذ وديگر استادان فنّ معلوم شد كه نسخهء تفهيم أبو المحامد در مورد كواكب صورت ثور حتما ودر كواكب خارج شكل أسد ظاهرا مغلوط بوده وأبو المحامد را باشتباه انداخته ونكتهاى دقيق هم از نظر وى محو شده است .
هامش
( 1 ) - در بعض موارد تقريبا عين عبارت تفهيم فارسي را نقل كرده ومعلوم ميشود كه نسخهء فارسي را نيز در دست داشته است .