[ معرفى از كتاب التفهيم ]
كتاب التفهيم لا وائل صناعة التنجيم
اين كتاب را أستاذ ابوريحان بخواهش ريحانه بنت الحسين يا بنت الحسن خوارزمي « 1 » ظاهرا در شهر غزنين تأليف كرد بر سبيل مدخل يعنى چنانكه نوآموزان را بكار آيد « 2 » .
دليل اينكه گفتم در غزنه تأليف كرده آنست كه در هنگام تأليف اين كتاب يعنى سال 420 هجرى قمري در غزنه ميزيسته واز مخصوصان دربار يمين الدّوله سلطان محمود غزنوى ( 387 - 421 ) بوده است چنانكه در سال بعد يعنى در 421 هجرى كه سال آخر عمر محمود بود هم كتاب قانون مسعودى را در همان شهر براي محمود شروع وپس از چند سال در زمان أمير مسعود بن محمود وبنام وى ختم كرد « 3 » .
هامش
( 1 ) - نگارنده هنوز اين شخص را نشناخته واز اين جهة نسخه بدلها را بدون اظهار نظر نقل كردهام .
شايد بخاطر كسى بيايد كه اين شخص از خانوادهء أبو الحسين أحمد بن محمّد سهيلى وزير عليّ بن مأمون خوارزمشاه وبرادرش أبو العبّاس مأمون بن مأمون خوارزمشاه باشد كه از أفاضل وزراى دانشپرور بوده ودربارهء ابوريحان وأبو على سينا وديگر علما وفضلا كه در دربار خوارزمشاه مجتمع بودند محبّتها كرده است . امّا اين احتمال اگر قرائن مخالف نداشته باشد مؤيّدى ندارد . أبو الحسين سهيلى در سال 404 از خوارزم ببغداد مهاجرت كرد ودر سال 418 در سرّ من رأى وفات يافت . در شرحي كه أبو على سينا بروايت شاگردش أبو عبيد عبد الواحد جوزجانى در سرگذشت أحوال خويش نوشته نام از همين أبو الحسين برده وأو را بدوستدارى علوم عقليّه ستوده است « ودعتني الضّرورة إلى الارتحال عن بخارا والانتقال إلى گرگانج وكان أبو الحسين السّهيلى المحبّ لهذه العلوم بها وزيرا » . ونيز أبو على سينا بروايت طبقات الاطبّاء بعض رسائل خود را مانند ( كتاب قيام الأرض في وسط السّماء ) و ( كتاب التّدارك لأنواع خطاء التّدبير ) بنام همين أبو الحسين سهيلى تأليف كرد .
( 2 ) - در آغاز كتاب التّفهيم مينويسد « كتاب التّفهيم لاوائل صناعة التّنجيم عمله أبو الرّيحان محمّد بن أحمد البيروني على طريق المدخل » . ودر كتاب كيهان شناخت تأليف حسن قطّان مروزى مينويسد « وكتابهائى كه استادان اين دانش ساختهاند از بهر نوآموزان كه آنها را مدخل خوانند بسيار ديدم » .
( 3 ) - أستاذ ابوريحان در رسالهئى كه بسال 427 هجرى قمري براي فهرست كتب محمّد زكريا نوشته وفهرست مؤلّفات خويش را هم ضميمهء اين رساله كرده ، قانون مسعودى را در جزو كتبي شمرده كه تا آن تاريخ هنوز ناتمام بوده است .