را كه أبو سعيد سجزى بر مبناى حركت وضعي زمين ساخته بود بسيار تحسين مى - كرد كه شرح آن را در كتاب استيعاب الوجوه الممكنة في صنعة الأسطرلاب آورده است وما عين عبارت أو را در حواشي كتاب التفهيم [ ص 297 ] نقل كردهايم .
در كتاب الهند نيز راجع بمشكل حركت زمين بحث كرده است [ ص 138 ] .
14 - حركت خاصهء وسطى شمس
بيرونى حركت خاصهء وسطى شمس را كه در نتيجهاش مقدار سال شمسي حقيقي بدست مىآيد يكبار در جرجانيهء خوارزم در وقت انقلاب صيفي رصد كرد ؛ همان را كه أبو سهل كوهى نيز در بغداد رصد كرده بود « 1 » .
بار ديگر در غزنه براي تصحيح وسط شمس موضع أوج را در مدت ما بين تابستان تا اعتدال خريفي رصد كرد كه نتيجهاش سه سال فارسي يعنى سال شمسي 365 روزه بعلاوة 46 روز ونزديك سه چهارم روز درآمد « 2 » .
15 - حركت أوج شمس
ابوريحان بر خلاف بطلميوس از منجمان پيش از اسلام ؛ وأبو العباس نيريزى صاحب زيج معتضدى از أعاظم علماى رياضى قرن سوم اسلامى « 3 » وجمع ديگر از پيروان آنها با دلايل رياضى ثابت كرد كه أوج شمس متحرّك است ؛ ومقدار حركت أوج وفاصلهء بين المركزين يعنى مركز فلك ممثّل وخارج مركز شمس را در جرجانيهء خوارزم بسال 385 يزدگردى [ مطابق 407 ه . ق ] وخصوص مدت ربع شمالي را در دو كرّت رصد كرد « 4 » .
هامش
( 1 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 641 - 643 .
( 2 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 687 .
( 3 ) - در اين مورد است كه بيرونى دربارهء أبو العباس نيريزى مىگويد : « وهذا مما ألقاه الشيطان في أمنية النيريزى : قانون مسعودى ج 2 ص 675 » .
( 4 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 655 - 660 .