أفكار تازه ونوآوردههاى علمي ابوريحان اختراعات واكتشافات
بطورى كه در فصول قبل اشاره شد ابوريحان در أنواع علوم صاحب نظر وتصرف بود ؛ أفكار تازهء نوآوردهء ابوريحان أعم از اختراعات رياضى واكتشافات نجومى ورصدى وجغرافيائى وآزمايشهاى طبيعي ؛ وهمچنين تحقيقات بديع بىسابقهء أو در تاريخ وفلسفه وأدبيات بر روى هم تا آنجا كه بر ما معلوم شده از پنجاه فقره متجاوز است كه دربارهء هركدام از آنها مىتوان مقاله يا رسالهيى مفصّل تأليف كرد ؛ وهركدام از آن ابتكارات در هركسى باشد كافى است كه أو را جزو طبقهء عالي دانشمندان محقّق قلمداد كند .
ما اينجا بذكر سى ويك فقره از أفكار نوآورده واختراعات أو كه با توجه بتعدد بعضي موضوعاتش بحدود چهل فقره مىرسد مىپردازيم .
1 - استخراج جيب يك درجه
استخراج جيب يك درجه از مسائل عالي رياضى است كه علماى پيش از ابوريحان بكشف آن توفيق نيافته بودند .
ابوريحان أول كسى است كه آن مسأله را كشف كرده وشرح آن را در باب چهارم از مقالهء سوم قانون مسعودى [ ج 1 ص 292 ] آورده ؛ بدين تفصيل كه ابتدأ دوازده مقدّمه يعنى دوازده قضيهء رياضى را از پيش خود طرح واثبات كرده وسپس مقصود خود را از آن نتيجة گرفته است .
از معاصران ابوريحان دو تن از أعاظم علماى رياضى يكى أبو سهل بيژن بن رستم كوهى وديگر أبو الجود محمد بن ليث سمرقندى در اينباره اهتمام بخرج داده بودند ؛ اما كوشش ايشان بجايى نرسيد ونتيجهيى از كار ايشان بدست نيامد « 1 »
هامش
توضيحا مطلبي كه ابوريحان دربارهء « باب برزويه » و « قصد ونيت ابن مقفع » مىگويد بنظر اين حقير قابل ترديد ومحتاج تأمل وتحقيق بيشتر است واللّه العالم .
( 1 ) - قانون مسعودى ج 1 ص 297 .