دليل حضور ذهن بيرونى در اشعار فصيح فارسي وأسامي گويندگان است ؛ بدين قرار كه در فصل ألوان جواهر ويواقيت مىگويد : « 1 »
قال الغضايرى
از بسى گشتن بحال از حال شد ياقوت پاك * پيشتر اصفر بباشد وانگهى احمر شود
وقال منصور مورد
كجا خاك درگهش از كيمياست * كه ياقوت « 2 » گردد همى زو مدر
در همين كتاب بما اطلاع مىدهد كه در زمان سامانيان نصر بن يعقوب دينورى كاتب كتابي در جواهر شناسى بفارسى تأليف كرده بود ؛ بعد از يعقوب بن إسحاق كندى ( متوفى 346 ه . ق ) كه در اين موضوع كتابي بعربي داشت « 3 » ونيز در اين كتاب گاهى در تناسب معاني واشتقاق كلمات فارسي تحقيقى مىكند كه كاشف از كمال تسلّط وتبحّر أو در اين زبان است . « 4 »
فوايد تاريخي ونتايج تجارب وآزمايشهاى طبيعي حيوانشناسى ومعدن - شناسى ومسائل عالي متفرقهء ديگر هم در اين كتاب بحدى فراوان است كه مىتوان در آن باره رسالهيى جداگانه نوشت .
هامش
( 1 ) - ص 80 - 81 طبع حيدر آباد دكن .
( 2 ) - در نسخهء أصل موافق رسم الخط قديم « كياقوت » نوشته است .
( 3 ) - ص 31 - 32 .
( 4 ) - از آن جمله است بحث لغوى أو در « بهمن اردشير ريوند دست : ص 25 » وتحقيق در معنى اصلى كلمهء « بهرام » [ ص 35 ] وتحقيق در ريشهء كلمه ووجه تسميهء « پهلوى » [ ص 158 ] واشتقاق « مومآيين » در ذيل معرفى « موميا » [ ص 204 ] وتحقيق در وجه تسميهء « تركمان » ص 205 ونظاير آن كه در اين كتاب وآثار ديگر ابوريحان فراوان است .