آقاى دكتر فياضى استاديار دانشگاه مشهد در دورهء دانشجوئى خود در دانشكدهء الهيات تهران تحقيقاتى روى ديوان خنساء انجام داد .
49 - خواجه نظام الملك ( 410 - 485 ه . ق )
ابو على ، حسن بن على بن اسحق بن عبّاس طوسى ملقّب به نظام الملك و قوام الدّين ، از دهقانزادگان طوس و اكابر وزارت ايران است « 1 » كه از درياى مديترانه تا رود سند را با درايت خاص خويش به بهترين وجهى اداره مىكرد ، او دوران كودكى را در طوس به فراگرفتن دانش سپرى كرد و به زبان و ادبيّات فارسى و عربى و تاريخ ايران و حكمت احاطه يافت .
ابتداء منشى على بن شاذان حاكم بلخ بود ، به واسطهء كفايت و كاردانى خويش از اوايل سلطنت آلب ارسلان به وزارت او منصوب شد و مدت سى سال در زمان اين پادشاه و پسرش ملكشاه وزارت كرد ، « 2 » نظام الملك نتيجهء تجربيات زمان وزارت خويش را در كتابى به نام سياستنامه گرد كرد كه از جملهء بهترين آثار زبان فارسى است .
از جملهء اقدامات مهمّ او ايجاد نظاميهء بغداد و نيشابور و بلخ و هرات و خواف و اصفهان و بصره و موصل است كه بزرگترين آنها نظاميهء بغداد بود . و بسيارى از بزرگان در آنجا به تدريس يا تحصيل اشتغال داشتهاند . « 3 »
نظام الملك در روز جمعه بيست و يكم ذى القعدهء سال ( 408 ه . ق ) در نوغان طوس ولادت يافت .
وى رمضان سال ( 485 ه . ق ) در نزديكى نهاوند « 4 » به دست يكى از فدائيان اسمعيلى به نام ابو طاهر ارانى به قتل رسيد . « 5 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : وفيات ، ج 1 ، ص 179 ؛ ريحانة ، ج 6 ، ص 209 و شخصيّتها ، ص 484 .
( 2 ) . ر . ك : وفيات ، ج 1 ، ص 179 و ص 180 و لباب ، ص 64 .
( 3 ) . ر . ك : مشاهير ، ص 167 .
( 4 ) . ر . ك : وفيات ، ج 1 ، ص 180 .
( 5 ) . ر . ك : شخصيّتها ، ص 484 .