در هر سه آيه اكثر مردم را بنادانى و نفهمى و گمراهى نسبت ميدهد .
هشام ، قلت و گروهى كه كمند ستوده و فرموده است :
وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ
« 1 »
وَ قَلِيلٌ ما هُمْ
« 2 » و فرموده است :
وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ
« 3 » در هر سه آيه مؤمنين و پيروان حق و واقعگرايان و تعدادشان را كم ميشمارد كه آنها در ميان مردم گروه اندكى هستند .
هشام ، سپس خداوند خردمندان را به بهترين وجه ستوده و آنها را با عاليترين صفتها آراسته فرموده است :
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ
« 4 » .
فرمود هشام ، خداوند ميفرمايد :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ
« 5 » در اين مايه تذكر است براى كسى كه داراى قلب است امام عليه السلام فرمود منظور اين است : كسى كه داراى عقل است و فرموده است :
وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ
« 6 » بلقمان حكمت ارزانى داشتيم فرمود منظور فهم و عقل است .
هشام ، لقمان به پسر خود گفت تواضع براى حق بكن از داناترين مردم بشمار خواهى رفت پسرم دنيا درياى ژرفى است كه گروه زيادى در آن غرق شدهاند بايد كشتى نجات تو در درياى دنيا تقوى باشد و لوازم داخل كشتى ايمان و بادبانهايش توكل و پايههاى آن عقل و راهنمايش علم و سكان كشتى صبر باشد .
هشام هر چيزى دليلى دارد ، دليل عاقل تفكر است و دليل تفكر خاموشى است و هر چيزى مركبى دارد و مركب عاقل تواضع است و در نادانى تو همين بس كه مرتكب چيزى شوى كه ترا از آن نهى نمودهاند هشام اگر در دست تو يك گردو باشد و مردم بگويند در دست تو يك جواهر و مرواريد است چه سودى براى تو خواهد داشت با اينكه ميدانى يك گردو است . اگر در دست تو جواهرى باشد و مردم بگويند يك گردو است چه ضررى به تو ميرسد با اينكه تو خود ميدانى كه آنچه دست تو است جواهر و مرواريدى است .
هشام خداوند انبياء و پيامبران را نفرستاده مگر براى اينكه مردم بينش نسبت به خدا پيدا كنند . جواب كسى را خدا بيشتر مىدهد كه معرفت بيشتر به خدا داشته
هامش
( 1 ) سباء : 13 .
( 2 ) ص : 23 .
( 3 ) هود : 42 .
( 4 ) بقره : 272 .
( 5 ) ق : 36 .
( 6 ) لقمان : 11 .