قراردادى را كه براى تو تنظيم مىكند ، ضعيف تنظيم نكند و از نقض قراردادى كه به زيان توست ، ناتوان نباشد . و با همه اينها ، از شناخت خويش و اندازهء مقام و جايگاه خويش نادان نباشد ؛ چرا كه هر كس به اندازه و منزلت خويش جاهل باشد به جايگاه ديگران نادانتر است .
و براى نامههاى در مرتبهء پايينتر - از نامههاى نمايندگانت و نامههاى خراج و ديوان نظاميان - نويسندگانى منصوب كن كه خود در انتخابشان تلاش كردهاى ؛ چرا كه آن كارها مهمترين و سودمندترين كارها براى تو و رعيت توست . پس نبايد شناخت خود از ظاهرشان و خوشبينى به آنان را ملاك گزينش آنان قرار دهى ؛ زيرا چيزى بيشتر از شناخت حاكمان از ظاهر و خوشبينى آنان به بيشتر مردم مخالف با واقعيت نيست ، بلكه آنان را بر اساس عملكردشان در مسئوليتهاى پيش از خود گزينش كن ؛ زيرا اين شايستهترين راهى است كه برخى از مردم از امور برخى ديگر آگاهى مىيابند .
و در رأس هر يك از اين كارها ، رئيسى امانتدار ( و ديندار ) و صاحب نظر قرار ده ؛ از كسانى كه كارهاى بزرگ بر وى غلبه نمىكند و كارهاى كوچك در نظرش از بين نمىرود . آنگاه پس از اين همه ، رسيدگى و مراقبت از كارهاىشان را فراموش نكن و در عملكردشان بنگر و ( با پرسش و تحقيق از احوالشان كه از تو پوشيده مانده است . ) تا از رفتارشان با مردم در مسئوليتى كه به آنان سپردهاى آگاه شوى ؛ چرا كه در بسيارى از نويسندگان شعبهاى از سرسختى و غرور و خودبينى ( و پرخاشگرى ) نسبت به مردم و خشم در هنگام درگيرى و دلتنگى هنگام مراجعه وجود دارد . و مردم ناچار به درخواست نيازهاىشان از آنان هستند . پس هرگاه همهء كارگزاران در رفع نيازهاى مردم به كندى و تندخويى روآوردند ، عيب آن را بر دوش تو نهاده و هزينهاش را بر تو وارد كردهاند و رسيدگى به آن ، سبب سامان يافتن كارهايت مىشود ؛ افزون بر آنكه ، نزد خداوند پاداش بزرگى خواهى داشت - اگر خدا بخواهد و قدرت و نيرو به كمك خداست .
آنچه براى حاكم شايسته است كه در امور بازرگانان و صنعتگران تأمل كند
به بازرگانان و صنعتگران بنگر و به آنان به خير سفارش كن ؛ زيرا آنان براى مردم سرچشمهاند . مردم از صنايع و اجناس و وسايلى كه از راه دريا و خشكى از قلهء كوهها و شهرهاى كشور دشمن به سوىشان مىآورند ، بهرهمند مىگردند و چون كه بيشتر مردم محل اجناس مورد نياز خود را نمىشناسند و قدرت آوردن و ساختن آنها را ندارند ، پس بازرگانان و صنعتگران براى اين كار حقّ و احترامى دارند كه حفظ آن واجب است . از اين رو به كارهاىشان رسيدگى كن و به كارگزارانت دربارهء آنان بنويس .
جامع أحاديث الشيعة (منابع فقه شيعه) (فارسى) — صفحة 635
مساهمون: السيد البروجردي
ص٦٣٥