در نزد محققان و عالمان ، نكوهيدهتر از تعصب كور و جانبدارى مبتنى بر منافع صنفى و سياسى و اجتماعى ، برجسته كردن برخى از حقايق و رخدادها و اغماض و حذف كامل برخى ديگر از آنهاست .
آقاى براون در نخستين صفحات كتابش به درستى به غفلتهاى فتحعلى شاه در جنگهاى اول ايران و روس و كاستىهاى ارتش يا قشون ايران در آن روزگاران مىپردازد . اينها حقايقى است كه نه تنها آقاى براون بلكه غالب محققان داخلى و خارجى به آن توجهى بسنده كردهاند ، امّا آنچه در اين زمينه ، آن هم پس از گذشت قريب يكصد سال بعد از جنگهاى ايران و روسيه ، از آقاى براون انتظار مىرفت ، نگاهى هم ، هرچند كوتاه و در حدّ اشاره به اين حقايق بود كه نقش عمدهء انگلستان در شكست ايران از روسيه در شبيخون اصلاندوز ، خصوصا همراهىهاى آقاى سرگور اوزلى و منشى او آقاى جيمز مورير ، با ژنرالهاى روسى عليه ايران چه بود . چرا عباس ميرزا با حركت مورير از مسير قواى ايران به سوى تفليس براى گفتگو با روسها مخالف بود و چرا آقاى اوزلى بر حركت از همان مسير كه مىتوانست به وقوف دقيق مورير بر مراكز استقرار قواى ايران منتهى شود و نهايتا در شرايط علاقه شديد انگليسها به پيروزى روسها بر ايران ، اطلاعات مورير ، در اختيار روسها قرار گيرد ، اصرار داشت .
آقاى براون به حق مىنويسد كه اگر دولت امير نظام مىپائيد ، شاه ايران به زودى شاهد تكوين ارتشى منظم و آموزشديده بود ، امّا او نمىنويسد كه چرا آقاى شيل در تمام دورهء صدارت امير كبير ، مشكلاتى مستقيم و غير مستقيم براى دولت امير پديد آورد و آنجا كه لازم شد از حسن خان سالار ، پسر آصف الدولهء وابسته به انگليسها كه عليه دولت مركزى شورشى گسترده را در خراسان به راه انداخته بود ، دفاع و جانبدارى كرد .
اغماضهاى آقاى براون در تاريخنويسى به سود يك جريان و عليه جريانى ديگر ، در كتاب حاضر تنها به آنچه در باب نمونههايى چون جنگهاى ايران و روس و يا بابيه نوشتيم منحصر نمىشود ، امّا در باب نكوهش از مرحوم شيخ فضل اللّه نورى نيز يكسره به راه و اعتقاد تقىزاده و همفكران او رفته و تصريحا و تلويحا كوشيده است تا مخالفتهاى شيخ با مشروطيت را يكسره بر بنياد منافع شخصى و نفسانى تبيين كند .
قصد ما اين نيست كه در اين زمينه با جانبدارى از شيخ و يا نقد آراء او و يا علماء و مراجع مخالف عملكرد شيخ بپردازيم . سخن بر سر ارائه نمونهء ديگرى است از يكسونگرى تاريخنويسى آقاى براون .
اينها نمونههايى بود از كاستىهاى اثرى كه در پيش روى داريد ، امّا مگر كدام اثر و كدام نوشتهاى است كه از كاستى و عيب پيراسته باشد . مهم اين است كه انقلاب ايران ، علىرغم تمام كاستىها ،
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 9
مساهمون: ادوارد براون
ص٩