همين است كه مىبينيد . ظلم و تعدى بىحدوحساب چيست و كدام است و از اين بالاتر چه مىشود ؟
گوشت بدن رعيت را مىكنند به خورد چند جرهباز شكارى مىدهند . صد هزار تومان از فلان بىمروت مىگيرند ، قبالهء ملكيت جان و مال و عرض و ناموس يك شهر و يا يك مملكتى را به دست او مىدهند . رعيت فقير و اسير و بىچاره را در زير بار تعديات مجبور مىكنند كه يك مرد ، زن منحصربهفرد خود را از اضطرار طلاق بدهد و خودشان صدتا صدتا زن مىگيرند و سالى يك كرور پول كه به اين خونخوارى و بىرحمى از مردم مىگيرند خرج عزيز السلطان كه نه براى دولت مصرف دارد و نه براى ملت و نه براى حفظ نفس شخصى و غيره و غيره و غيره .
آن چيزهائى كه همه اهل اين شهر مىدانند و جرئت نمىكنند بلند بگويند ، حالا كه اين اتفاق بزرگ به حكم قضا و قدر به دست من جارى شد يكبار سنگينى از تمام قلوب برداشته شد . مردم سبك شدند دلها همه منتظرند كه پادشاه حاليه حضرت وليعهد چه خواهند كرد . به عدل و رأفت و درستى جبر قلوب شكسته خواهند كرد يا خير ؟ اگر ايشان چنانچه مردم منتظرند يك آسايش و گشايش به مردم عنايت فرمايند اسباب رفاه رعيت مىشود و بناى سلطنت را بر عدل و انصاف قرار بدهند البته تمام خلق فدائى ايشان مىشوند و سلطنتشان قوام خواهد گرفت و نام نيكشان در صفحهء روزگار خواهد بود و اسباب طول عمر و صحت مزاج خواهد شد ، و اما اگر ايشان هم همان مسلك و شيوه را پيش بگيرند اين باركج به منزل نمىرسد . حالا وقتى است كه به محض تشريف آوردن بفرمايند و اعلان كنند كه اى مردم حقيقة در اين مدت به شما بد گذشته است و كار به شما سخت بوده است . آن اوضاع برچيده شد حالا بساط عدل گسترده است و بناى ما بر معدلت است و رعيت متفرقه را جمع كنند و اميدوارى بدهند و قرار صحيحى براى وصول ماليات به اطلاع ريش سفيدان از رعايا بدهند كه رعيت تكليف خود را بداند و در موعد مخصوص ماليات خودش را بياورد بدهد . هى محصل پى محصل نرود كه يك تومان اصل را ده تومان فرع بگيرند و غيره و غيره و و .
س - درصورتىكه واقعا خيال شما خير عامه بوده و براى رفع ظلم از تمام ملت اين كار را كرديد پس بايد تصديق بكنيد به اينكه اگر اين مقاصد بدون خونريزى به عمل بيايد و اين مقصود حاصل شود البته بهتر است . حالا ما مىخواهيم بعد از اين در صدد اصلاح اين مفاسد برآئيم بايد خيال ما از بعضى جهات آسوده باشد كه از روى اطمينان مشغول ترتيب تازه بشويم ، در اينصورت بايد بدانيم اشخاصى كه با شما متفق هستند كى هستند و حالشان چيست و اين را هم شما بدانيد كه غير از شخص شما كه مرتكب اين جنايت هستيد يا كشته مىشويد يا شايد چون خيالتان خير عامه بوده است نجات
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 83
مساهمون: ادوارد براون
ص٨٣