فرانسوى و غيره نيز به نگاشتن ، آثارى در باب مشروطيت و يا تحليل اين حادثه روى آوردند . بديهى است چنان كه در آثار نويسندگان داخلى ، به راحتى مىتوان از تعصبات مرامى و مسلكى سراغ گرفت ، به شكلى مضاعف در محتواى آثار اين نويسندگان بيگانه نيز جاى پاى تعصب و ملاحظه منافع كشور خود ، موجود و گاه مشهود است . كتاب حاضر ، با عنوان انقلاب ايران ، كه اينك ترجمه متن كامل آن پس از قريب هفتاد سال از تأليف آن عرضه مىشود ، از جمله آثار مشهورى است كه آن را ادوارد براون ، ايرانشناس معروف انگليسى نگاشته است . اين اثر به دلايل متعدد و مختلف ، از همان اولين سالهاى چاپ و نشر ، با اقبال علاقمندان به مطالعات مشروطهء ايران مواجه شد و تا مدتها ، مرجع ، برخى از محققان داخلى و خارجى در مطالعه ، وارسى و پژوهش در موضوع مذكور بود . ادوارد براون به دليل سالها توقف در ايران و پيوندهاى بسيار نزديك با بسيارى از شخصيتها و محافل داخلى ، بىگمان اطلاعات وسيعى از جامعهء ايران ، مناسبات درونى ساخت سياسى ، اجتماعى و فرهنگى سرزمين ما داشت و چون مورد اعتماد مقامات وزارت خارجه انگلستان و نيز برخى از شخصيتهاى مؤثر در حوادث سياسى آن روزگاران ايران ، نظير تقىزاده ، علامه قزوينى و غيره بود ، طبعا مىتوانست ، اطلاعات وسيعى را در باب رخدادهاى نهضت مشروطيت و مسائل ايران در آن ايام به دست آورد و اينهمه را بر اطلاعاتى كه از طريق مقامات وزارت خارجهء انگليس ، قابل دسترسى بود ، افزوده و از سطح حادثهنگارى به عمق رخدادها نفوذ كند و نهايتا اثرى دقيق و قابل اعتناى كامل فراهم سازد ، امّا براون درست به دليل همان پيوندها و ارتباطات ، در همان شرايط وقوف به اطلاعاتى بسى فزونتر از مورخان معاصر انقلاب مشروطيت ، ناگزير بود تا در ارائه تمام گزارشهاى مربوط به انقلاب مشروطيت ، نخست منافع كشور متبوع خود را ( حتى با فرض مخالفت با برخى سياستهاى مقامات دولتى ) رعايت كند و سپس به حكم مناسبات و دوستىهاى گسترده با محافل ايرانى ، اگر نگوئيم با رعايت مصالح آن محافل ، لااقل مىتوانيم بنويسم كه تحت تأثير غير مستقيم آنان ، جهتى كاملا گزينشى به تاريخنويسى خويش ، خاصه تحليلهاى خود بدهد . از جمله محافل مهمّى كه براون در طى سالهاى اقامت در ايران با آنان ارتباط وسيعى يافت و اين پيوند را نيز طى سالهاى ترك ايران نيز حفظ كرد . محافل بابى ، ازلى و بهائى بود . براون تحت تأثير همين پيوندها و اگر نگوئيم تحت تأثير علائق انگليسى خويش به دفاع از فرقههاى ساخته و پرداخته دست استعمار ، در برخى از مباحث كتاب حاضر ، به ارائه اطلاعات و داوريهاى نادرست و گاه بسيار جهتدار پرداخته است . ماحصل سخن او در باب بابيّه ، گزارش مظلوميت آنان و واكنشهاى شديد اجتماعى عليه اين فرقه است .
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 7
مساهمون: ادوارد براون
ص٧