« تاكنون از شرايط امتياز انحصار توتون و تنباكوى ممالك محروسهء ايران به تفصيل آگاهى حاصل نشده ، ولى اعلان صاحبامتياز در روزنامههاى فرنگستان بدينزمينه است كه ذكر شد . عجالتا توانيم گفت كه هرگاه شرايط انحصار اين است كه اعلان شده ، مطالعات رفيق محترم ما ، گرامى منشى روزنامهء « صباح » همه صواب و دليل پاكى نيات ايشان است . و هرگاه غير آن است ، ابواب سخن باز است ؛ تا احكام فرمان امتياز چه باشد . »
« بارى ، اميدواريم كه خبرنگار محترم تهران تاكنون تفصيل آن را نوشته باشند تا در نسخهء آينده نقل نموده ، مطالعات خودمان را نيز بدان بيافزائيم . »
اين مقاله مرا تا حدى به انديشه واداشت ، زيرا آن روزها معمول نبود در جريدهاى كه بىجواز و مانع در قلمرو سلطنت ناصر الدين شاه توزيع مىگشت ، چنين انتقاد عريانى از حكومت ايران درج گردد . آشكار بود كه اين امتياز مطلقا مورد استقبال مردم ايران قرار نخواهد گرفت . و هنگامى كه در آنروز نمايندهء شركت از تمايل من به كسب مقامى در اين تشكيلات جويا شد ، به سبب مخالفتهايى كه نسبت به اين امتياز حس مىكردم و با مطالعهء « اختر » شديدا در من تقويت شده بود ، زمانى چندان نمىطلبيد كه پاسخ منفى دهم . و اين نكتهاى بود كه در تمامى عمر همواره و عميقا سپاسگزار آن بودهام .
حال به سنهء 1891 بازمىگرديم ، سالى كه در آن افتتاح عملى اين امتياز منفور در ايران به وقوع پيوست . در 23 فوريه ، يك هيأت نمايندگى از سوى ايران به سخنگويى امين الدوله ( كه وزيرى به مراتب ميهنپرستتر از رقيبش امين السلطان بود ) ، گرچه بىنتيجه ، از شاه تقاضا كردند اين امتياز را لغو كند . علائم فعاليت شركت شروع به بروز كرده بود . دكتر فوريه مىنويسد « 1 » : « به محض فرارسيدن بهار 1891 ، موجى از اتباع و مستخدمين انگليسى ، تقريبا از همهجا ، چه از كشورهاى شرقى و چه از ساير ممالك ، به سوى ايران سرازير شدند . فرصت مغتنمتر از آن بود كه بتوان از دست داد . »
تا آنزمان ، به يمن عدموجود مطبوعات مستقل و مردمى در ايران ، احتمالا ماهيت و گسترهء فعاليت انحصار تنباكو تشخيص داده نشده بود . بااينوجود ، به محض حصول اين تشخيص ، در كل عرض و طول اين سرزمين به شدت و خشونت مورد انزجار واقع گشت . به گفته دكتر فوريه ، كه من در
هامش
( 1 ) . روزنامهء تايمز ، مورخ اوّل آوريل 1891 ، گزارش لحظه به لحظهء حركت آقاى آرنشتاين( Arnstein )، مدير شركت انحصار تنباكوى ايران ، و بخشى از كاركنانش را از قسطنطنيه در 30 مارس ، درج كرده است .