عنوان يك حامى بسيار فاقد خلوص آرمان مشروطيت ، و حتى چنين القاء مىشود كه وى و آجودانش ، منتصر الدوله ، بيش از آنكه در جهت تشويق پيشروى تلاش نمايند در جهت جلوگيرى از آن كوشش داشتند . سه تن فرمانده فعالى كه در سراسر جريان پيشروى با يكديگر در توافق كامل بودند عبارت بودند از موسى خان ، معز السلطان ، و ميرزا محمد على خان . سرانجام هنگامى كه آنها تصميم گرفتند قزوين را ترك و به سوى تهران پيشروى كنند ، سپهدار مىخواست كه در دهكدهاى متعلق به خود ، واقع در يك فرسنگى قزوين ، توقف كند . امّا ديگران بر ادامهء حركت به سوى قشلاق ، واقع در شش فرسنگى قزوين ، اصرار ورزيدند و سپس از آنجا به سوى ينگه امام پيش رفتند و در اينمكان براى مدت چند روز توقف كردند كه اين تا حدودى براى آن بود كه به عقبدار سپاه اجازهء رسيدن بدهند . امّا عمدتا به اين دليل بود كه گزارش رسيده بود كه هيأتى شامل عضد الملك و ديگر اشخاص ذينفوذ ، با اختيارات مذاكره با آنها ، از تهران حركت كردهاند و آنها نمىخواستند كارى بكنند كه موفقيت اين مذاكرات را به خطر اندازد . امّا معلوم شد كه اين گزارش بىاساس بوده است . بنابراين آنها تصميم گرفتند عليرغم مخالفت سپهدار به پيشروى خود ادامه دهند .
تا اينزمان ، قزاقها و برخى از ديگر سربازان سلطنتطلب پل رودخانهء كرج را به اشغال خود درآورده بودند و اين پل از موقعيت مستحكمى برخوردار بود . زيرا در مكانى واقع شده بود كه رودخانه و كوهها هيچ جاى عبور ديگرى باقى نگذاشته بودند و عدهاى اندك از سربازان مىتوانستند راه نيرويى به مراتب عظيمتر را در اين نقطه سد كنند . 600 تن قزاق ، همراه هشت قبضه توپ ، پل را در اختيار داشتند در حالى كه حدود 200 تن ديگر جهت محافظت از آن نقاطى كه احتمالا محلّ گذار از رودخانه بود گماشته شده بودند . سپهدار مخالف حمله به اين پل بود و يك تغيير مسير طولانى به سوى شهريار ، در فاصلهء حدود 7 فرسنگى ، و از آنجا از طريق شاه عبد العظيم به سوى تهران را توصيه مىكرد . امّا ديگر فرماندهان اين توصيه را رد كردند زيرا از به جاى گذاشتن نيروهاى قزاق در پشتسر خود بيم داشتند تا مبادا بين دو نيروى سلطنتطلب گرفتار آمده و بهطور كامل منهدم شوند . آنها همچنين تشخيص دادند كه فتح كرج تقريبا به مفهوم فتح تهران خواهد بود . زيرا كليد اين شهر تلقى مىگرديد . بنابراين آنها آنشب را صرف تنظيم امور و نقشههاى خود نمودند و چنين تصميم گرفته شد كه موسى خان و يپرم خان ، همراه افراد خود كه از شجاعترين و قابلاعتمادترين افراد بودند ، بايد جلودار سپاه باشند . امّا حتى اگر موفق به تصرف كرج شدند ، به هيچوجه نبايد قزاقها را در آنسوى كرج تعقيب كنند . طى توقف خود در كرج ، آنها اطلاعات خوبى در مورد مناطق اطراف آن كسب
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 368
مساهمون: ادوارد براون
ص٣٦٨