نفوذ بوروكراسى هندوستان و آن بخش از دولتمندان زمامدار امور مالى و بازار بورس ، كه به هرقيمت علاقمند به حفظ نظم كهن در هند هستند ، قرار داشت . بنابراين حكومت انگلستان يك بازى شديدا مبهم را ، در رابطه با ايران ، اجرا مىكند . اگرچه علنا اظهار همدردى با مشروطيت ايران دارد ، اكنون انگلستان فىالواقع دشمن نهضت آزاديبخش ايران است . اين يك واقعيت است كه حكومتها توسط انگيزههاى احساسى سوق داده نمىشوند ، چه در امور داخلى و چه در سياست خارجى . انگلستان تا زمانى از نهضت مشروطيت در شمال ايران حمايت كرد كه در آن ابزارى جهت مبارزه با نفوذ روسيه مىيافت . امّا درعينحال انگلستان فعالانه از ارتجاع در ايالات جنوبى واقع در طول مرز هند حمايت كرده و به طرق گوناگون به حكمرانانى كه با نهضت آزاديبخش آنجا مخالفت مىكردند كمك مىكرد . انگلستان با تسليم تمامى شمال ايران به روسيه ، و حفظ فقط دو ايالت فقير سيستان و مكران ، كه از نظر استراتژيك اهميت دارند . زيرا حافظ مسير به سوى مرز هند و خليج عمان هستند ، در تحت نفوذ خود نشان داد كه مسئلهء ايران آنچنان مورد علاقهء آن نيست و در قرارداد انگليس و روسيه اين كشور صرفا به دفاع از امپراتورى خود در هند علاقمند است . قرارداد 31 اوت 1907 مفهومش مرگ نفوذ تجارى انگلستان در شمال ايران است ، و اگر تا سال 1906 سركنسول بريتانيا در اصفهان كاهشى در تجارت بريتانيا ، طى سال 1905 ، را گزارش مىداد و اين امر را به رقابت كالاهاى روسى ، كه ارزانتر بوده و با سرعت بيشترى حمل و نقل مىشدند ، منتسب مىدانست ، اكنون كه به روسيه اجازه داده شده است بر ثروتمندترين بخش ايران اعمال سرپرستى نمايد ، مسلم است كه حاكم مطلق ، چه از نظر تجارى و چه اقتصادى ، در اين كشور خواهد بود و انگلستان اصلا نخواهد توانست روياى رقابت موفقيتآميز با اين كشور را در سر بپروراند .
انگيزههايى كه طبقات حاكم انگلستان را به چنين معاملهاى راضى ساختهاند ، مسلما بايد انگيزههايى بسيار جدى باشند . روزنامهء تايمز بهطور مشروح و دقيق نقطه نظرات خود را در اين مورد با روشنى بسيار بيان مىكند . اين روزنامه مىنويسد :
منافع سياسى ما در ايران با مسئله دفاع از هند مرتبط است . تاكنون خطر واقعى توسعهطلبى روسيه در اين واقعيت نهفته بود كه ممكنست روسيه ، از طريق ايران و سيستان ، به بلوچستان و مرزهاى هندى ما برسد و سپس از طريق يك جادهء استراتژيك از مواضع دفاعى ما در مرز شمالغربى عبور كند . اين واقعيت كه ما توانستهايم از روسيه تعهد بگيريم كه از دخالت در اين مناطق امتناع ورزد ، پاداشى كافى براى ما ، در ازاى واگذارى حقوق معادل به روسيه در آن استانهايى است كه در واقع در اختيار وى قرار
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 360
مساهمون: ادوارد براون
ص٣٦٠