سه برابر كرده و آماده بود به شاه سابق مقررى سالانهاى معادل 15 هزار پوند بپردازد ، به شرط آنكه وى جواهراتى را كه فهرست اسامى آنها تهيه گرديده بود به آنها تسليم كند و در مورد هرقطعهء گمشده توضيح دهد . امّا مجددا دشواريهاى تازهاى در رابطه با بدهيهاى عظيم شخصى وى ، كه بالغ بر 400 هزار پوند مىگرديد و او سهچهارم اين مبلغ را قبل از رسيدن به سلطنت از بانك روسيه وام گرفته بود و يكچهارم باقيمانده را از ديگر منابع ، ايرانى و خارجى ، بعد از رسيدن به سلطنت ، بروز نمود . مبلغ زيادى از اين وامها از طريق رهن گذاشتن املاك خصوصى وى در آذربايجان نزد بانك روسيه اخذ گرديده بود ، و حكومت جديد كه علاقمند بود از افتادن اين املاك به دست عوامل روس جلوگيرى كند ، پيشنهاد تقبل بدهيهاى شاه سابق و افزايش مستمرى سالانهء وى تا 18 هزار پوند را ارائه نمود ، مشروط به آنكه وى كنترل اين املاك را به حكومت واگذارد و تمامى بدهيهاى پسافتادهء خود را تصفيه كند « 1 » . شاه سابق هنوز به ايجاد دشواريها در مورد املاك خود و جواهرات سلطنتى ، كه از تسليم هر دوى آنها بسيار اكراه داشت ، ادامه مىداد و حتى شخصا براى تزار تلگراف كرده و از وى خواستار حمايت از حقوقش گرديد « 2 » . معهذا ، از گزارشات سركنسول بريتانيا در تبريز چنين برمىآيد كه املاك وى در حقيقت كمتر از آنچه كه شاه سابق و بانك روسيه برآورد كرده بودند ارزش داشت « 3 » و بنابراين « حكومت روسيه فورا از مخالفت خود با اعمال فشار بر محمد على ، در رابطه با حل و فصل مسائل مالى ، چشم پوشيد « 4 » » ، و به وى اطلاع داد « كه ترتيبات پيشنهادى » در زمينه تعيين مستمرى ساليانه 100 هزار تومان ( 16666 پوند ) براى وى « كاملا به نفع او مىباشد . » و بدينترتيب سرانجام پروتكل « 5 » حاوى اين شرايط در 7 سپتامبر امضاء گرديد و دو روز بعد محمد على با همسر و چهار فرزند كوچكترش پناهگاه سفارت روسيه در زرگنده را ترك و عازم سفر به روسيه شد .
خبرنگار تايمز مىنويسد : « همچون بسيارى اقدامات ضعيف و احمقانهاش در اين اواخر ، وقار و متانت خويش را فراموش نكرد ، و در مراسم وداع خود با سر جرج باركلى ، كه به اعتقاد وى عامل اصلى سقوطش بود ، شديدا از نمايندهء بريتانيا براى زحماتى كه از جانب وى متحمل گرديده بود تشكر
هامش
( 1 ) . خبرنگار ويژهء تايمز در رويتر ، 17 اوت .
( 2 ) . تايمز ، 2 سپتامبر .
( 3 ) . همان مرجع ، 27 اوت .
( 4 ) . همان مرجع ، 2 سپتامبر .
( 5 ) . متن مواد اصلى اين پروتكل توسط خبرنگار ويژهء رويتر ، در 11 سپتامبر ، براى مطبوعات ارسال گرديد .