تقريبا در همان زمان گارد محافظ كنسولگرى روسيه در مشهد تقويت شد و در برخوردى كه در 23 ژوئن پيش آمد قزاقهاى روسى در يكى از قرارگاههاى خود مليّون را به ضرب گلوله از پاى درآوردند « 1 » .
در 25 ژوئن ، وضعيت بحرانىتر گرديد و خبرنگار روزنامهء تايمز آن را به عنوان وضعيتى « نامفهوم ، كه تنها جنبهء ملموس عقيدهء ايرانيان سوءظن يكپارچهء آنها نسبت به حضور سربازان روسى در تبريز و مشهد است . » توصيف گرديد . آقاى گراهام ، كنسول بريتانيا در اصفهان ، آن روز صبح وارد قم شده و دوبار به سوى وى تيراندازى شده بود . يك گروه دوّمى از بختياريها شروع به پيشروى به سوى شمال نموده بودند و يك گروه سوم در آستانهء پيروى از دو گروه اوّل بود كه مجموعا شامل دو هزار تن سرباز و چندين توپ بودند ، در حالى كه قزاقهاى ايرانى محافظ پل كرج تقويت شده بودند و اين به دليل شايعات مربوط به نفوذ افراد سپهدار به كوههاى شمال تهران بود . در پايتخت ، سعد الدوله از مقام نخستوزيرى استعفا داده بود « 2 » ؛ هيجان و عصبانيت شديدى حكمفرما بود ؛ افراد بزدلتر در صدد يافتن پناه و حمايت بودند ؛ و جهت افزودن بر پيچيدگى اوضاع ، گزارش شد كه ظل السلطان بهطور غيرمنتظره وارد ايران شده است « 3 » . معالوصف ، بهنظر مىرسد كه اين خبر آخر كاذب ، يا در هر صورت انتظار يك حقيقت ، بوده باشد . زيرا حركت اين شاهزاده از پاريس تا قبل از اوّل ژوئيه « 4 » انجام نگرفت و او تا قبل از 5 اوت وارد انزلى نشد « 5 » .
در 27 ژوئيه ، وزيرمختار بريتانيا ، سر جورج باركلى ، و كاردار روسيه ، آقاى سابلين ، همراه يكديگر به تلگرافخانهء قلهك ، محل تابستانى سفارت بريتانيا ، رفته و با كنسولهاى خود در اصفهان ، كه در آنزمان جهت آگاهى از نتيجهء مذاكراتشان با سردار اسعد و انتقال هشدارهاى مؤثر بيشتر به وى به قم رفته بودند ، تماس مستقيم برقرار كردند . بااينوجود سردار اسعد ، عليرغم اين هشدار « كه اقدام وى براى قدرتها ناخوشايند بوده و آرمانى را كه وى در دل دارد به مخاطره مىاندازد » ، انعطافناپذير بود و صرفا پاسخ داد « كه وى برخى خواستهها را در نظر دارد كه پس از تماس با مراكز مليّون تنظيم خواهد
هامش
( 1 ) . تلگرام رويتر در روزنامههاى ايونينگ استاندارد و سنت جيمز زگازت ، مورخ 25 ژوئن ، همچنين مورنينگ پست و تايمز مورخ 26 ژوئن ، و منچستر گاردين مورخ 28 ژوئن كه در آن تعداد تلفات مليّون 130 تن ذكر گرديده بود .
( 2 ) . معهذا ، ظاهرا دو روز بعد وى استعفاى خود را پس گرفته است . مراجعه شود به تايمز مورخ 28 ژوئن .
( 3 ) . تايمز مورخ 26 ژوئن .
( 4 ) .siele، مورخ 2 ژوئيه .
( 5 ) . همان مرجع ، 30 ژوئن .