آنها به شيخالسفراى هيأتهاى ديپلماتيك در تهران تلگراف نمود « كه از آنجا كه شاه مشروطيت را اعطاء نموده است ، بختياريها قصد دارند به سوى پايتخت راهپيمايى كرده و خواستههاى خود را به ضرب شمشير به مورد اجرا بگذارند « 1 » . » خبرنگار روزنامهء تايمز ، كه نمىتوانست بر حالت استهزاى معمول خود نسبت به مليّون فائق آيد ، اضافه كرد كه چون صمصام السلطنه تلگرافخانه را در اختيار داشت « اين پيام براى او هيچ هزينهاى در بر نداشت ، و ارزش يك چنين اعلام مقاصدى ، تناسب مستقيم با هزينهء ارسال آن دارد . » وى افزود : « در اين فاصله ، ارتش اعزامى شاه به سوى جنوب راهپيمايى مىكند و اكنون در خالدآباد ، واقع در 80 مايلى شمال اصفهان است . جالب است ببينيم كه آيا اين تهديد بختياريها هيچگونه اثرى بر پيشروى سربازان سلطنتطلب خواهد داشت يا خير . » ممكن است در نيمهء همين تهديد بوده باشد ، يا امكان دارد كه يك تصادف صرف باشد ، كه در روز 5 مه شاه « يك دستخط همايونى را امضاء نمود كه در آن تصديق شده بود شرايط هرجومرج كشور لزوم اتخاذ تدابيرى جهت بازسازى دستگاه حكومت را تكليف كرده است و تشخيص داده شده است كه اين امر فقط از طريق اصول مشروطه مىتواند تأمين گردد و 9 ژوئيه به عنوان روز انتخاب يك مجلس شوراى مملكتى ، كه به زودى نظامنامهء انتخابات را تهيه و منتشر دارند ، تعيين شد « 2 » . » معهذا ، در اين تاريخ محمد على ديگر پادشاه نبود و پايتخت وى در اختيار مليّون فاتح قرار داشت .
در همان روز 5 مه ، به تهران خبر رسيد كه ارتش شمال ، يا ارتش رشت ، به قزوين رسيده است ؛ در آنجا جنگ در جريان است ؛ و مليّون شهر را در تصرف دارند . اين ارتش ، كه روزنامهء تايمز در اين دوره معمولا از آن به عنوان « انقلابىها » ياد مىكند - زيرا ظاهرا اين روزنامه از يك سو مايل بود كه بر عنصر انقلابيون قفقازى و ارمنى كه در اين ارتش بودند تأكيد و حتى اغراق كند ، و از سوى ديگر مىخواست بختياريها را به عنوان افراد كاملا بىتفاوت نسبت به مشروطيت ، و افرادى كه صرفا براى جاهطلبىهاى قبيلهاى و عشق ذاتى به جنگ و نفرت از سلسلهاى كه از دست آن متحمل خسارات بسيار گرديدهاند ، برانگيخته شدهاند ترسيم نمايد تحت فرماندهى سپهدار قرار داشت كه در مورد وى شرح ذيل ( كه نمىدانم از كجا اقتباس گشته ) در شمارهء 17 نوامبر 1909 روزنامهء يوركشاير ديلى پست ظاهر گشت : - « اگرچه وى 65 ساله است ، امّا قيافه و رفتار يك فرد 50 ساله را دارد . وى مناصب حكومتى بسيارى ، تحت سلطنت شاهان مختلف ، داشته است و اگرچه ، بنابر
هامش
( 1 ) . خبرنگار ويژهء تايمز ، منتشره در روز 3 مه .
( 2 ) . تايمز ، 9 مه .