نتيجهء ترس ناشى از رفتار سيد مرتضى و تفنگداران تنگستانى ، كه وى آنها را به داخل شهر آورده بود ، به سركنسول بريتانيا در بوشهر دستور داده شد كه قوايى از سربازان نيروى دريايى را در صورت ضرورت پياده كند ، امّا به مردم اطلاع دهد كه اين اقدام صرفا جهت حفاظت از اتباع بريتانيايى و خارجيان اتخاذ گرديده است « 1 » . يك يا دو روز بعد صد تن از اين سربازان در ساحل پياده شدند « 2 » . در روز 24 مه آنها از شهر عقبنشينى كردند و سر ادوارد گرى به آنها اجازه هم نداد كه براى اخراج سيد مرتضى به كار گرفته شوند ، و اين عليرغم توضيحات سركنسول بريتانيا در بوشهر بود كه اعلام داشت « ماسك ملىگرايى وى صرفا براى سرپوش گذاشتن بر تمايلات غارتگرانهاش طراحى شده است » و اينكه هم رهبران مليّون و هم سلطنتطلبان خواستار اخراج وى هستند ، امّا جهت اجراى اين خواست به اندازهء كافى قدرتمند نمىباشند « 3 » . سر ادوارد گرى در پاسخ گفت كه : « اخراج سيد . . . فراتر از هدفى است كه سربازان به خاطر آن در ساحل پياده شدهاند ، و آن هدف حفاظت از جان و مال اتباع بريتانيا و اتباع ديگر مليتهاست » و « اخراج وى ، عملا ، ما را در مقام حكومت بر شهر قرار خواهد داد و هنگامى كه اوضاع فعلى خاتمه يابد ، مشاهدهء اينكه هيچ مقام دلخواه ديگرى وجود نخواهد داشت كه جاى وى را بگيرد بسيار دشوار مىباشد « 4 » . » بنابراين ، بهنظر مىرسد كه عدم تمايل سر ادوارد گرى به دخالت ، تمايلى صادقانه و اصيل بوده است . تا آنجا كه من اطلاع دارم ، اعزام يك نيروى كوچك بريتانيايى جهت تقويت گارد كنسولگرى در شيراز ، در 26 ژوئيه 1909 ، تنها مورد ديگرى از دخالت انگلستان در اين دوره است .
به هرصورت ، بازمىگرديم به جريان دو ارتش مليّون كه حال آمادهء پيشروى به سوى پايتخت بودند . ارتش جنوب ، يا ارتش اصفهان ، تماما يا تقريبا بهطور كامل متشكل از افراد شجاع و سختكوش بختيارى بود كه در جنگهاى بىپايان ايران غالبا نقشى را بر عهده داشته و « لايارد » در مورد زندگى و خصوصيات آنها تصوير آنچنان كامل و جالبى در كتاب خود ، « ماجراهاى قديمى » ، براى ما ترسيم نموده است . اين افراد تحت فرماندهى صمصام السلطنه قرار داشتند كه در 7 مه سردار اسعد ، كه اخيرا از سفرهاى اروپايى خود بازگشته بود ، به او پيوست . همانطور كه مشاهده كرديم ، روز 2 مه رهبر
هامش
( 1 ) . همان مرجع ، شمارهء 159 ، ص 75 .
( 2 ) . همان مرجع شمارهء 164 ، ص 76 . شرحى از پياده شدن آنها ، كه در تاريخ 17 آوريل نوشته شده بود ، در روزنامهء استاندارد ، مورخ 8 مه ، به چاپ رسيد .
( 3 ) . همان مرجع شمارهء 181 ، ص 92 .
( 4 ) . همان مرجع ، شمارهء 182 ، ص 93 .