جهت پيشروى به سوى پايتخت خوددارى ورزيدند . آنها بيش از آن پيمانشكنى و كينهجويى غيرقابل علاج شاه را تجربه كرده بودند كه مايل به كمترين اعتمادى به وى باشند ، خاصه آنگاه كه هنوز باند مرتجع و عامل اجرايى آنها ، يعنى كلنل لياخوف دهشتناك ، هنوز در اطراف وى بودند و مليّون ، بدون ترديد ، بيم آن داشتند كه ديگر هرگز در چنين موقعيت مساعدى براى تحميل ارادهء خود بر شاه قرار نگيرند . آنها همچنين عميقا از چشمانداز كسب وام تازهاى توسط شاه ، كه معتقد بودند فورا عليه آزاديهايى كه آنها براى آن مبارزه كردهاند به كار گرفته خواهد شد ، در وحشت بودند . و بالاخره آنكه سوءظن آنها نسبت به سياستهاى روسيه ريشهكن ناشدنى بود و اگرچه ممكنست در اين مورد راه اغراق پيموده باشند ، امّا نمىتوان اين سوءظن را كاملا بىاساس تلقى كرد . گذشته از نقشى كه ، آنها معتقد بودند ، عوامل روسيه در انهدام اولين مجلس ، مشروطهاى كه آنها به خاطرش مبارزه مىكردند ايفا نموده بودند ، وقايع اخير دلايل زيادى براى بىاعتمادى به دست مىدادند . حقيقت داشت كه ورود سربازان روسى جان ساكنان تبريز را نجات داده بود ، امّا شش ماه قبل آنها به بهانهء نهچندان موجهتر آسيب ديدن تجارتشان ، كه لزوما ناشى از حالت موجود جنگ داخلى بود ، تهديد به آمدن كرده بودند . و با آمدن خود آنها بيشتر همچون يك ارتش اشغالگر ، در يك كشور متهور و فتح شده ، رفتار كرده بودند تا يك ارتش صرفا نجاتبخش . بهعلاوه ، پس از دستگيرى رحيم خان ، راهزن اصلى كه افراد قبيلهء متمرد وى خطر اصلى براى جان و مال ساكنان تبريز ، چه ايرانى چه اروپايى ، بودند و كرارا اعتراضهايى از سوى نمايندگان قدرتها در تهران عليه روشهاى وحشيانهء جنگى آنها انجام گرفته بود ، روسها فقط به اين بسنده نمودند كه مبلغ عظيمى پول از او گرفته و سپس وى را آزاد نمايند ، كه بدينوسيله وى توانست بعدا موجبات دردسرهاى جدى را فراهم كند . گذشته از آن ، عليرغم وجود نظم سياسى كه تقريبا همواره ، پس از افتادن زمام امور شهر به دست مليّون ، حفظ مىگشت ، هرگاه شهر يا بندرى ، واقع در دسترس حكومت روسيه ، اعلام همبستگى با آرمان مردمى مىكرد ، سربازان روسيه با ناوهاى جنگىشان ، تقريبا در تمامى موارد ، به بهانهء حفظ نظم يا حفاظت از جانهايى كه در خطر نبود ، به اين مناطق اعزام مىشدند . به همين ترتيب ، در استرآباد تعداد نگهبانان كنسولگرى روسيه ، در 31 مارس « 1 » ، تا 25 تن افزايش يافت و اين فقط سه روز پس از آن بود كه اين شهر اعلام حمايت از مشروطيت كرده بود « 2 » . در اوّل آوريل ، مليّون « كارگزار را ، كه مظنون به همراهى كنسول
هامش
( 1 ) . كتاب سفيد [ كد 4733 ] متن ضميمه در شماره 147 ، ص 72 .
( 2 ) . همان مرجع ، ص 124 .