دوستان يهودى خود ايستادند تا توانستند آنها را به خانههاى خودشان ببرند « 1 » . »
نهضت در پايتخت از رشت شروع شد ، جايى كه مليّون توسط شمار قابلتوجهى از قفقازيهايى تقويت شده بودند كه ، به قول آقاى چرچيل « 2 » ، از طريق كشتيهاى بخارى روسيه ، بدون مواجهه با هيچگونه دشوارى ، موفق به گشودن راه خود به آنجا گرديده و تفنگهايشان را هم با خود آورده بودند . در 14 مارس گزارش شد كه جادهء رشت به تهران ، تا حدود 40 مايلى شمال قزوين ، در اختيار مليّون رشت قرار گرفته است . امّا آقاى چرچيل در يادداشت 18 مارس خود « 3 » مىنويسد كه آنها حدود 100 مايل از اين جاده ، تا « يوزباش چاى » را در اختيار دارند . از آنجا به بعد پيشروى آنها براى مدتى كندتر گشت و تا 8 مارس مواضع خود را تا كرند ، واقع در سمت جادهء قزوين به تهران ، پيش بردند .
احتمالا منتظر بودند تا رفقاى اصفهانيشان پيشروى را آغاز كنند و ظاهرا اين امر به دليل انجام مذاكرات لازم براى متحد ساختن تمامى رؤساى بختيارى در يك تلاش مشترك و براى فرصت دادن جهت گردآوردن نيروهاى تقويتى بيشتر از بختياريها به سردار اسعد ، كه ، از پاريس از طريق خليج فارس و محمرّه ، به ايران بازگشته بود ، به تأخير افتاد . سرانجام در 3 مه ، او و برادرش صمصام السلطنه « مشتركا به تمامى سفارتخانههاى خارجى تلگراف زده و از اقدامات انجام شده براى نجات تبريز سپاسگزارى كردند ، امّا درعينحال از قدرتها خواستند كه ديگر در امور داخلى كشور دخالت نكنند و پس از ابراز وفادارى به شاه ، چنين افزودند كه آنها و ساير مليّون تصميم دارند براى واداشتن شاه جهت وفاى به وعدههايش « 4 » به مردم خود ، به سوى پايتخت راهپيمايى كنند .
ده روز قبل ، در 22 آوريل ، نمايندگان بريتانيا و روسيه يادداشت شديدالحنى را به شاه ارائه دادند كه در آن خاطرنشان شده بود در نتيجهء نقض مستمر وعده و امتناع وى از پذيرش نصايح عاقلانهء اعتدالگرايانه ، و سرسپردگى وى به گروه مشاوران مخفى مرتجع كه احاطهاش كرده بودند ، « وضعيت از بد هم بدتر شده و حال دشوار بتوان به نقطهاى از كشور ، به استثناى پايتخت ، اشاره كرد كه در آن حكومت مركزى از اقتدار برخوردار باشد « 5 » . » پس از برشمردن رذايل ناشى از سياست بىباكانه و مرتجعانهء آن اعليحضرت ، و اعلام اينكه « تنها آرزوى آنان سربرآوردن ايران از بحران رقتبار
هامش
( 1 ) . كتاب سفيد [ كد 4733 ] ص 126 .
( 2 ) . همان مرجع ، متن ضميمه در شماره 169 ، ص 80 .
( 3 ) . همان مرجع ، شماره 107 ، ص 57 .
( 4 ) . همان مرجع ، شماره 266 ، ص 117 .
( 5 ) . كتاب سفيد [ كد 4733 ] متن ضميمه در شمارهء 285 ، ص ص 130 - 129 .